پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌ (په‌ڕه‌ 1) - خوێندن و خوێندکاران - ¨°o.O (مــه‌كــۆی زێــریــن) O.o°¨
banner

تۆ له‌ ژووره‌وه‌ نیت. تكایه‌ بچۆژووره‌وه‌ یان خۆت تۆمار بكه‌.

ئـــــاگـــاداری.... به رێزان له كاتى رودانى هه ركيشه يه ك يان بابه تيكى ناشياو له ناو مه كۆ ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌به‌ران ئاگادار بکه‌نه‌وه‌ ...يان ئيميلbarhammzirin@gmail.com (موبايل 07501059518)


(په‌ڕه‌ی 1 له‌ 5)

نازناو:  وشه‌ی تێپه‌ڕبوون:  چوونه‌ژووره‌وه‌  |  به‌ ئه‌ندامبوون

¨°o.O (مــه‌كــۆی زێــریــن) O.o°¨ » خوێندن و خوێندکاران » پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

په‌ڕه‌ 1 2 3 4 5 داهاتوو

ده‌بێت چوونه‌ژووره‌وه‌ یان به‌ ئه‌ندامبوون بۆ ئه‌وه‌ی بتوانیت وه‌ڵام بنووسیت

RSS ی بابه‌ت

په‌یام [ 1 بۆ 25 له‌ 110 ]

1 Share

بابه‌ت: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

هيمنى شاعير

http://2upl.com//uploads/images/microkurd-86d2dbfc98.jpg

محەمەد ئەمین شێخولیسلامی موکری ناسراو بە ھێمن یان ھێمن موکریانی شاعیر، نووسەر و وەرگێڕی گەورەی کورد بوو. ھێمن بەھاری ۱۹۲۱ لە دایک بوو و 16/4/1986 لە ورمێ کۆچی دوایی کرد. سەید محەممەد ئەمین شێخولئیسلامی ناسراو بە ھێمن کوڕی سەید حەسەنی موکری و لە بنەماڵەی مەلا جامی چۆڕی بووە. دایکی ناوی زێنەب و کچی شێخی بورھان بووە کە ئێستا بنەماڵەیەکی گەورەی موکریانن. ھێمن بەھاری ساڵی ١٣٠٠ی کۆچی ھەتاوی بە شەوی جێژنی بەرات لە گوندی لاچینی سەر بە شاری مەھاباد چاوی بە گەردوون ھەڵێنا. بە بوونی ھێمن شیری دایکی وشک دەبێ و بە شیری ژنێکی دیکە فڕچک(گۆج)دەکرێ و دوای بوونی ئەو، دایکی لەشی ساغ بە خۆیەوە نابینێ.

ھێمن لە رۆژگارێکدا لە دایک دەبێ کە رەزا خان جڵەوی حکوومەتی پێیە کە لاسایی ئاتاتورکی دەکردەوە. جلوبەرگی کوردەواری بە تەواوی قەدەغە دەکرێ و ئەوەندەی لە دەستی ھات، سووکایەتی بە خەڵک کرد وشەپکە و تەپڵەی ھێنا نێو بازاڕەوە. ھێمن لەم کەش و ھەوایەدا گەورە دەبێ، بەش خوراوی و کۆیلەتی ئینسان وەکوو خوێن لە مێشک ودەمار وئێسک و پێستی دا دەگەڕێ و دەبێتە سەربەندی ژیانی.

لە کاتی منداڵیدا گوێچکە بە حەکایەتەکانی دایە مرۆت دەگرێ، کە پیرێژنێکی دنیا دیو‌ بووە و زۆر شتی بەنرخی لێ فێر بووە. ئەلفوبێ لای سەعیدی ناکام دەخوێنێ و پێش ئەوەی ئەلفوبێی فێر بکا، بزنۆکێ و مەڕنۆکێی حوسێنی حوزنی موکریانی بۆ دەخوێنێتەوە و ھێمن لە بەری دەکا و ھەروەھا شێعرەکانی شێخ رەزا و زۆر شتی دیکەی لێ فێر دەبێ و پاشان بۆ درێژە دانی خوێندن، باوکی دەینێرێتە مەھاباد و لە قوتابخانەی سەعادەتی ئەو شارە دەست بە خوێندن دەکا.ھێمنێکی لادێی کە جگە لە زمانی کوردی ھیچی دیکەی نەدەزانی و لەو قوتابخانەیش کەس نەیدەتوانی بە کوردی قسە بکە، منداڵان گاڵتەی پێدەکەن وپێی دەڵێن کرمانج، چونکە ئەو کاتە لە مەھاباد بە خەڵکی دێیان دەکوت کرمانج، ھێمن ئەو ساڵە خوێندنی بە سەرکەوتنێکی زۆر باشەوە تێپەڕ دەکا و ھاوین دەگەڕێتەوە بۆ ئاوایی و لە لای مەلای دێ و باوکی دەرس دەخوێنێ و تەمرینی نووسینی خەت دەکا. باوکی کە دەزانێ خەتی خۆش بووە، دەستی پێ لە خوێندن ھەڵدەگرێ و دەڵێ: بڕۆ دەرسی مەلایەتی بخوێنە. ھێمن کە ھیچ کات خۆشی لە مەلا نەھاتووە، تووشی ئەم تاڵییە دەبێ و چوار ساڵ لە خانەقای شێخی بورھان دەخوێنێ، بەلام ئەو خوێندنە ھیچ کەڵکێکی نابێ، چونکە ئەو چوار ساڵە بە گاڵتە دەباتە سەرێ ولە خانەقای شێخی بورھان کە ٨-٩ نەفەر دەبن،جگە لە ھەژار و ھێمن تەوای خاڵۆزا و پوورزا دەبن، پاشان دەچێتە لای مامۆستا فەوزی و رێگای ژیانی پێ نیشان دەدا و ساڵ و نیوێک لە لای ئەو دەرس دەخوێنێ.

ھەژار لە پێشەکی دیوانی سەیفولقوزاتدا، بەم جۆرە باسی خۆی و ھێمن دەکا:ھێمن و من دوو منداڵی کرچ وکاڵی لەڕ و قرخن، بە تەمەن دە دوازدە ساڵ بووین، لە خانەقا گەیبووینە یەک، ناخێری گیانمان دەرس بخوێنین، خویندنی چی؟ دوو گێل و حۆلی پەڕ بڵاو، لە یەک دەمدا لە لای دوو مامۆستا دامەزراین، یەکی ریش پان، لە عاڕەبی شارەزایە و خەتی نییە، ئەوی دی گەردەڵ، فارسی زانە و خەتی خۆشە. جا وەرە شەق و دار بخۆ، خۆ جنێو ھەر باسی ناکرێ، سوێندی کەسم لە سەر نییە، ئەگەر بڵێم تڵپاتی تەڕیش فێر نەبووین، نیسکێک درۆی تێدا نییە، ماڵم ھەقە لە ترێ دزینی ناو رەزی، لە پللار دەداران گرتن، لە راوی دووپشک و ئەسپێ و کێچ و جوجە و قوڕ شێلان و ھێلکە لە ھێلانە دەرھێنان، ھیچ کەس تۆزی نەدەشکاندین. بۆ نەگبەتی ھێمن وە شێعر ھاتبوو، ھەروا گارە گارەی دەھات، جار و بارە شێعرێکی نیوە و کۆڵەی خواری لاپانی دادەنا، بە فیزەوە نیشانی دەدام. یانی ھا بم ناسە، من چیم، منی کڵۆڵ نەمدەتوانی مێعریش بکەم. بەو جۆرە شێعر کوتنی ھێمن لە خانەقاوە سەری ھەڵداوە و پێگەیشتووە. لە گوندی کولیجە لە لای سەید عەوڵای سەید مینە کە پیاوێکی نەخوێندەوار بووە، بەڵام زۆر زانا وتێگەیشتوو دەبێ ،ماوەیەک دەرس دەخوێنێ و بە گەورەترین مامۆستای، مامۆستا ھێمن حیساب دەکرێ. تەمەنی ھیمن دەچێتە سەر و بۆ ئەوەڵین و دوایین جار لە گوندی کولیجە ئاشق دەبێ، ئێشقێکی پاک و خاوێن و ئاسمانی ،بەڵام ئەم ئاشق بوونە زۆر ناخایەنێ و لێک جیا دەبنەوە و ھەر لەو گوندە فێری سواری و تەقڵە و راوە کەو و کەروێشک دەبێ. ساڵی ١٣١٧ی کۆچیی ھەتاوی کە تەمەنی ١٧ ساڵانە دەبێ، مامۆستاکەی گوندی کولیجە بە جێ دێڵێ و ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ گوندی خۆیان واتە شیلاناوێ کە ماڵیان چبووە ئەوێ و مل لە کار و کاسبی ھەڵدەکێشێ و بە رۆژ خەریکی کاری کشت و کاڵى دەبێ و شەوانە خەریکی خوێندنەوە و شێعردانان، باوکی پێی دەزانێ و دەفتەری شێعرەکانی دەسووتێنێ.

ژیانی سیاسی

ناوی ھێمن دەگەڕێتەوە بۆ ئەو زەمانە کە لە کۆمەڵەی ژ-کاف و کۆماری کوردستاندا وەکوو پێشمەرگەیەک خزمەتی بە نەتەوەکەی دەکرد و لە نێو تێکۆشەرانی ئەو سەردەمە کە ھەر یەکەی ناوی نھێنیان ھەبوو، بە ھێمن ناسرا و ھەر وەکوو بۆخۆی دەڵێ: من ھیچم لە پێشمەرگایەتی لێ حاڵی نەبوو و ھیچ کەڵکێکم لێ وەرنەگرت، تەنیا ئەو خێرەی بۆ من ھەبووە، ئەویش کە ئەو ناوە دوورودرێژەی لە کۆڵ خستم. لە ٢٥ی گەلاوێژی ساڵی ١٣٢١ی کۆچی ھەتاوی لە شاری مەھاباد کۆمەڵەی ژ-کاف بە دەستی رەحمانی زەبیحی وچەند کەسی دیکە دادەمەزرێ. ھێمن دەبێتە ئەندامی ئەو کۆمەڵەیە و شەو ورۆژ لە بیری ئەوە‌دا دەبێ کە چی بۆ ئەو کۆمەڵەیە بکا کە کاری رزگاری کوردستانە، ھێمن لەو کۆمەڵەیەدا دەبێتە دەستەی نووسەرانی گۆڤاری نیشتمان و دوایەش گۆڤاری ئاوات. لە ساڵی ١٣٢٤ی کۆچی ھەتاوی کە لە سەر بناغەی ژ-کاف، بی دێموکراتی کوردستان بە رێبەرایەتی قازی محەممەد دادەمەزرێ، ھێمن بۆ یەکەم جار لە مزگەوتی سووری مەھاباد لە بەرامبەر خەڵک‌دا شێعر دەخوێنێتەوە و دەبێتە سکرتێری ھەیئەت رەئیسەی میللی دێموکڕات و دوایە لە کۆمیسیۆنی تەبلیغاتی بدا دەست بەکار دەکا. لەو کۆمارەدا بۆ دانانی کتێبی کوردی بۆ فێرگەکانی کوردستان کاری کردووە، لە گۆڤارەکانی ئەودەمی ب وەک کوردستان، ھاواری کورد، ھاواری نیشتمان، گڕوگاڵی منداڵان و ھەڵاڵەدا شێعر و وتاری بڵاو کردۆتەوە. لە کۆماری کوردستاندا پێشەوا شانازی پێوە کردووە و رایگەیاندووە کە شێعرەکانی پڕ مانان ودەبێ تەواوی ئەندامانی ب لە بەری بکەن و بیکەنە پڕۆگڕامی تێکۆشینی خۆیان.

ھێمن ھەر لە پلەی یەکەمی تێکۆشانیدا وەک شاعرێکی نەتەوایەتی و کۆمەڵایەتی بیر و باوەڕی خەڵکی بۆ لای خۆی راکێشابوو، چونکە ھەڵبەستەکانی لە راستەقینەدا ببوونە ئاوێنەی دڵی کۆمەڵانی گەل و دەربڕی بیر و ئاواتیان. ھێمن ھەر لە رۆژی یەکەمی تێکۆشانی ھونەری خۆیەوە بۆ خاوێن کردنەوە و پەرە پێدانی زمانی زگماکی قۆلی ‌ھە‌ڵماڵی. ھەڵبەستەکانی بە زمانێکی ساکار دەھۆنییەوە و بەزمانی گەل دەدوا، جا بەو بۆنەوە پێشەوا پێی ئەسپاردبوو، کە بۆ گەلێک وشەی فارسی و عەرەبی کە لە رێڕەوی خەباتی سیاسیدا بە کار دەھێندرێن، وشەی کوردی پەتی بدۆزنەوە و بەکاری بێنن، ھێمن بە سەرۆکی کۆمیسیۆنێک کە بۆ ئەو کارە دیاری کرابوو، دانرا، بەڵام دوای ماوەیەکی کورت بە داخێکی زۆر گرانەوە کۆمار دەڕووخێ و ھێمن دەڵێ: ئەو رووداوە دڵتەزێنە و ئەو کارەساتە جەرگ بڕە ھەموو کوردێکی بە شەڕەفی خەمناک و تازیەبار کرد.

ساڵی‌ ١٣٢٥ی کۆچی ھەتاوی دایکی پێ لە کەوشان دەکا و پێی دەڵێ: دەبێ ژن بێنی، بەڵام ھێمن نایەوێ ژن بێنێ؛ بەھەر جۆرێک بێ، دایکی، ھێمن رازی دەکا و داوای برازایەکی خۆی بۆ دەکا و ھێمن قەتی نەدیوە، بەم جۆرە لە٢٥ی خەزەڵوەری ئەو ساڵەدا بووکی بۆ دادەبەزێنن و ھەژار لە زەماوەندەکەیدا ھەڵدەپەڕێ و بەرھەمی ئەم ژن ھێنانەش کوڕێک بە ناوی سەلاح دەبێ. ساڵی ١٣٢٧ی کۆچی ھەتاوی وشکە ساڵی پێش دێ و ئەویش وەک خەڵکی دیکە دەکەوێتە چەرمەسەری و ناڕەحەتییەوە و گرانییەکی بە تەو‌ژم ئێران دادەگرێ، زۆر کەس لە برسان دەمرن وخەڵک لەو ساڵەدا کوللێرەی جۆ و ھەرزن دەخۆن.

لە ٢٥ی گەلاوێژی ساڵی ١٣٣٢ی کۆچی ھەتاوی کۆبوونەوەیەک لە مەیدانی شاری مەھاباد پێک دی وھێمن شێعری ” دەبڕۆ ئەی شاھی خائین، بەغدا نیوەی رێت بێ” دەخوێنێتەوە. لە کودەتای ٢٨ی گەلاوێژی ئەو ساڵە ھێمن بە تەواوی قاچاغ دەبێ و ماوەیەکی زۆر بە کێوانەوە دەبێ و ساڵی ١٣٤٤ی کۆچی ھەتاوی باوکی دەمرێ و ھێمن دەڵێ: دەردی باب مردن، دەردێکی زۆر گرانە و پیاو لە ھەر تەمەنێکدا بابی بمرێ، ھەست بە ھەتیوی دەکا و دوو ساڵ دوای باوکی، دایکیشی دەمرێ و ئەم رووداوانە بە تەواوی پیری دەکا.

لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران

بۆ جاریکی دیکە ھەوای نووسینی گۆڤار بە مێشکی دادێ و بەھاری ساڵی١٣٦٤ی کۆچی ھەتاوی بەردی بناغەی گۆڤاری سروە لە شاری ورمێ دادەمەزرێنێ و یەکەم ژمارەی گۆڤارەکە لە سەرەتای ھاوین گەیشتە دەستی خەڵک و ھێمن ئەمە دەڵێ:‌ “ئومیدەوارم ئەم سروەیە ھەر بێ و ھەر دڵان ببووژێنێتەوە و ھەر گوڵان بگەشێنێتەوە و ھەر دڵی کوردان خۆش بکا”.

ھێمن لەو کەسانە بوو کە تەمەنی مێرمنداڵی و لاوی و پیری خۆی لە سەنگەری فەرھەنگ و ئەدەب وفۆلکلۆر و شۆڕش دا بەخت کرد و وەک مۆم سووتا و رێگای پاشە رۆژی بۆ رووناک کردین. پاش دەرچوونی چوار ژمارە لە سروەی رەنگینی کوردستان، مۆمی ژیانی ھێمن دوایین فرمێسکی ھەڵوەراند و لە٢٩ ی خاکەلێوەی ساڵی ١٣٦٥ی کۆچی ھەتاوی بۆ ھەمیشە ماڵاوایی لێکردین و لەسەر وەسیەتی خۆی لە گۆڕستانی بوداق سوڵتانی شاری مەھاباد بە خاکیان سپارد.

دیوانی ھێمن بە ناوی ناڵەی جودایی (١٩٧٩).دیارە ھێمن مردووە و لە نێومان دا نەماوە، بەڵام ئاسەوارەکانی و یادگارەکەی کاتی پیری ھەر ماون و بە دیتنی ئەوان ھیچ کاتێک ھێمنیش لە بیر ناچێتەوە.ھێمن شاعێرو زانای فەرھەنگ دۆست و تێکۆشەری رێگای بووژاندنەوەی کورد و فەرھەنگەکەی بوو، خاوەن بیر و تێفکرین و بیر کردنەوە بوو. ھێمن دەنگی بەرزی ئازادی، ئاشتی و دێموکڕاسی خوازی کورد بوو. خوازیاری یەکیەتی گەلان بوو. کوردایەتی ھێمن، مرۆڤایەتی بوو. شاعێری جوان پەرەست، شاعێری بابردەڵە، کە بێبەش لە ئاو وخاک و وڵاتی خۆی، پەڕیوەی سنوور و موبتەلای دەستی رۆژگار، پیری ھەناسە سوار، دەرکراوی بە زۆر دابڕاوی یار و ئازیزانی، بولبولی بێبەش لە گوڵزار و چەمەن، بێ ئەنیس و ھاودەم، ئاشقی دڵ پڕ لە ئەوین وخۆشەویستی وڵاتەکەی، ھەنگاو بە ھەنگاو خەم بە دوای مامۆستای ئازیزەوە بوو، وەکوو سێبەری خۆی رۆژێک لێی جیا نەبۆتەوە و رۆژی شادی رووی لە دڵە خەمبارەکەی نەکرد، ئەو مرۆڤە بێ نازە خۆ لە ئاسن و پۆڵا دروست نەکراوە، بەڵکوو لە خوێن و گۆشتە، بۆیە پڕ بە دڵی خۆی ئەناڵێنێ و بە ئاوازێکی بە سۆزەوە ئەڵێت:

پارچە گۆشتێکە، دڵی من روو نییە ناڵە ناڵی من درەنگە زوو نییە

لە شێعرێکی دیکەدا دەڵێ:

شینم زۆر گێڕاوە، شادیم کەم دیوە ئەڵێن ھەیە، بەلام نەمدیوە‌

شاعێر، شینی یەکجار زۆر دیوە، بەڵام شادی و کامەرانی بە دەگمەنیش نەدیوە و ئەزانێ شادی ھەیە، زۆر کەس لە گەڵیا راز و نیاز دەکەن، بەڵام ھێمنی خەمبار ھەر نەیدیوە، لە لای ھەر وەکوو نامۆیەکە، وەکوو دوژمنێکە، بۆ ماوەیەکی کەمیش روو لەو ناکات. مامۆستای بەڕێزمان شێعرە تەڕ وناسکە جوانەکانی، زۆربەی زۆری بە خەم زاخاوە، خەم کاری زۆری تێکردووە، بۆیە بە ھیچ جۆرێ ناتوانێ خۆی لە شەپۆل لابدات. ھێمن شاعێری گەل ، شاعێری ئێشق و ئازادی، دڵە گەورەکەی ھەتا ئەو رۆژەی لە لێدان کەوت، بۆ گەلەکەی و ئازادی نیشتمان لێی دا.

بە فەرموودەی خۆی:

ھەتاکوو دوا پشوو رێبواری رێگەی ئێشق و ئازادیم ئەگەر بێجگە لە ناکامیش نەبینم، بەرھەمێکی تر

ھێمن کە یەکێک بوو لە گەورەترین شاعێران و نووسەرانی کورد لە سەدەی بیستەمدا، لە باری پاراستن و بووژاندنەوەی فەرھەنگ و ئەدەب، گەو‌رەترین ھەقی خستۆتە سەر نەتەوەکەی، چونکە لە تاریک وروونی بەیانی ژیانی‌دا، بۆ خڕ کردنەوەی کۆماکانی ئەدەبی کوردەواری و ورد بوونەوە لە وشەکانی، بە کەو کردن و ھەڵاواردنی غەوارەکانی و سوورکردنی خرمانی زمانی کوردی، کەوتە کار و تەنانەت گوڵ ھەڵگرتنەوە و پاشەرۆکیشی بۆ خەڵکی دیکە نەھێشتەوە.

ئاسەوارەکانی مامۆستا ھێمن بریتین لە:

تاریک و روون (شێعر و پەخشان). ١٩٧٤

پاشەرۆک(شێعر و پەخشان).

توحفەی موزەففەرییە(فۆلکلۆری کوردی، کە کاری ئۆسکارمانە وھێمن وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی).

شازادە و گەدا .

قەڵای دمدم .

ھەواری خاڵی .

چەپکێ گوڵ، چەپکێ نێرگز.

ئەفسانە کوردییەکان (کاری قەنات کۆردۆ کە ھێمن وەریگێڕاوەتە سەر زمانی فارسی).

ناڵەی جودایی ، شیعر ١٩٧٩

پاشەروکی مامۆستا ھێمن ، کۆمەڵە وتار، مەھاباد ١٩٨٣

بە ئاوا‌رەیی و دەربەدەری توانی کتێبی ناڵەی جودایی بنووسێ، ئەگەر بە جوانی لێی ورد بینەوە، دەبینین کە ناڵە و ھاوار و فیغانی دڵە، ناسۆرییە، خول دانەوە و نزا و ھاوار و ئازاری ناخ و ماندوویەتی ھزر و نائارامی رۆح و بێ تاقەتی جەستەیە بەرامبەر جودایی،جودایی لە خێزان، لە خانوو، ماڵ و گوند و گەڕەک، شاخ ودەشت و دراوسێ و کەس و کار و یادگارەکانی سەردەمی منداڵی و لانەی گەورەبوون و گەلێ شتی بە نرخی دیکە کە لە یاد ناکرێن ولە دەروون دوور ناکەونەوە.

2 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

دلدارى شاعير بناسن..

http://2upl.com//uploads/images/microkurd-642bab4b78.jpg

دڵدار
1918 - 1948

شاعیری‌ شۆڕشگێرو خاوه‌نی شیعری مارشی‌ ئه‌ی‌ ره‌قیب، دڵداری‌ نه‌مر ناوی‌ یونس كوڕی‌ مه‌لا ره‌ئوفی‌ كوڕی‌ مه‌حموودی‌ كوڕی‌ مه‌لا سه‌عدی‌ خادیمول سوججاده‌یه‌.

* رۆژی‌ 20ی‌ شوباتی‌ ساڵی‌ 1918‌و له‌ گه‌رمه‌ی‌ رۆژگاره‌ سه‌خت‌و پڕكوێره‌وه‌رییه‌كه‌ی‌ سه‌فه‌ر به‌لك دا، ئه‌م رۆڵه‌ هه‌ڵكه‌ووتووه‌ی‌ كورد له‌ شاری‌ كۆیه‌ له‌دایكبوو‌.

* قۆناغه‌كانی‌ خوێندنی‌ سه‌ره‌تایی‌و ناوه‌ندیی‌ له‌ رانیه‌و كۆیه‌ ته‌واوكرد.

* دڵدار دوای ته‌واوكردنی كۆلێژی حقوق، بووه به پارێزه‌رو له‌ڕێی پیشه‌كه‌یه‌وه‌ خزمه‌تێكی زۆری زولملێكراوانی كردووه.

* یونس هه‌ر به‌ مناڵی‌ به‌هره‌ی‌ شیعروخولیای‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ تیاده‌ركه‌وتووه‌.. پاشان له‌ڕێی له‌دیوانه‌كانی‌ (حاجی‌ قادری‌ كۆیی‌و پێره‌مێردو بێكه‌س‌و وه‌فایی‌و كوردی)یه‌وه‌ ئاشنایه‌تی‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بی‌ كلاسیكیی‌ كوردو مه‌ینه‌تییه‌كانی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌یدا په‌یداكردووه‌.

* یه‌كه‌مین شیعری‌ له‌ ساڵی‌ 1935له‌ گۆڤاری‌ (رووناكی‌) دا بڵاوكردووه‌ته‌وه‌و ساڵی1940 كه‌ له‌ شاری‌ كه‌ركوك خوێندكاری‌ قۆناغی‌ ئاماده‌یی بووه،‌ تێكه‌ڵاوی‌ چالاكییه‌ سیاسییه‌كان بووه‌و له‌ دامه‌زراندنی‌ حزبی‌ هیواو پێشخستنی‌ خه‌باتی‌ رێكخراوه‌ییدا رۆڵی‌ گه‌وره‌ی‌ بینیوه.
* دڵداری‌ شاعیر بایه‌خێكی‌ زۆری‌ داوه ‌به ‌مه‌سه‌له‌ سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، هه‌ر به‌ ته‌نیا له‌بواری‌ شیعرو ئه‌ده‌ب دا خزمه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌ خۆی‌ نه‌كردووه‌، به‌ڵكو هه‌وڵیداوه‌ بواره‌كانی‌ تری‌ زانستیش ته‌رخان بكات بۆ پێشخستنی‌ كۆمه‌ڵ، هه‌ر بۆیه‌ له ‌مه‌سه‌له‌كانی‌ فه‌لسه‌فه‌و ئابووریی‌و كۆمه‌ڵایه‌تیدا چه‌ند به‌رهه‌مێكی‌ به‌ پێزی‌ بۆ نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌ جێهێشتووه‌.. دیوانه‌ شعیرییه‌كه‌شی‌ كه‌ سروودی‌ ئه‌ی‌ ره‌قیب سه‌ر تۆپی‌ به‌رهه‌مه‌كانێتی‌ پڕه‌ له‌ شیعری‌ به‌هێزو به‌رهه‌می‌ ناوازه‌.

* ئه‌م شاعیره‌ هه‌ڵكه‌وتووه‌ رۆژی‌ 12ی‌ تشرینی‌ دووه‌می‌ 1948 له‌ ته‌مه‌نی‌ 30 ساڵیدا كۆچی‌ دوایی كردو له‌ گۆڕستانی‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌ولێر به‌ خاك سپێردرا.

3 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

به‌کتریا
میكرۆب به‌كتیریا (bacteria وه‌به‌یۆنانى كۆن پێ ده‌ڵێن bakterion به‌واتاى گۆپاڵى ورد)
زیندوه‌رى تاك خانه‌ن وه‌ك گۆیه‌كان وه‌گۆپاڵۆچكه‌كان كه‌به‌شێوه‌ى گروپ كۆده‌بنه‌وه ‌شێوازى جۆراوجۆر وه‌رده‌گرن وه‌ك زنجیره‌یى یان ته‌سبیحى كه‌پێیان ده‌وترێت (گۆى زنجیره‌یى) یان له‌شێوه‌ى هێشو كه‌پێیان ده‌وترێت (گۆى هێشویى)
.دووریه‌كانى به‌كتیریا له‌نێوان 0.5-5 مایكرۆمیته‌ر ، وه‌به‌كتیریا به‌چه‌ندها شێوه‌ى (فۆرم) جیاواز ده‌رده‌كه‌وێت ،
میكرۆب یان به‌كتیریا له‌زانستى به‌كتیریا (به‌كتریۆلۆژى)
خوێندنه‌وه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ى له‌سه‌ر ده‌كرێت كه‌به‌به‌شێك له‌وردبین ناسى (مایكرۆبایۆلۆجى)داده‌نرێت.

2. وه‌ڵامى بۆ ڕه‌نگى گرام (گرام پۆ زه‌تیڤ)و (گرام نێگه‌تیڤ).
3. شێوازى خواردنى (سه‌ربه‌خۆ ،بینا كارى یان مشه‌خۆرى).
4. هه‌بوونى قامچى (flagella) یان نه‌بوونى .
5. پێكهاته‌ى میكرۆب.
پێكهاته‌ى خانه‌ى به‌كتیریا:
1-به‌رگى خانه‌: پێكهاتووه‌له‌:
ا- دیوارى خانه‌(cell wall): ئه‌م كارانه‌ده‌كات:
-فۆرمى خانه‌ دیاری ده‌كات.
-ره‌قى وپته‌وى به‌خانه‌ى به‌كتیرى ده‌دات.
-به‌هێزى ده‌كات.
-ده‌یپارێزێت.
پێكهاته‌یى كیمیایى دیوارى خانه‌:
له‌ڕووى كیمیاییه‌وه‌ دیوارى خانه‌ له‌گه‌ردى گه‌وره‌ى پێكهاته‌ئاڵۆز دروست بووه‌، پێى ده‌وترێت peptidoglycan ،
،ئه‌ستورى ئه‌م دیواره ‌به‌گوێره‌ى بنه‌چه‌ى به‌كتیریا كه‌هه‌یه‌،

به‌ڵام ئه‌و به‌كتیریایه‌ى (گرام نیگه‌تیڤه‌) دیوارى خانه‌كه‌ى ته‌نكه ‌ئه‌مه‌ش پشت به‌بڕى prptidogilycan ده‌به‌ستێت.
تێبینى/ هه‌ندێك به‌كتیریا هه‌یه‌ كه‌پێى ده‌وترێت به‌كتیریاى كه‌ڕویى
( mycoplasm یان mycobacterium) كه‌دیوارى خانه‌ى نیه‌.
ب- به‌رگى سایتۆپلازمى (plasma membrane):
كه‌به‌رگێگى ته‌نكه ‌چوارده‌ورى پێكهاته‌كانى خانه‌ى به‌كتیریایى داوه‌و كۆنتڕۆڵى هاتوچۆى ماده ‌بۆ سایتۆپلازم و له ‌سایتۆپلازمه‌وه ‌ده‌كات ، وه ‌زۆر ترشه‌ڵۆك (ئه‌نزیم) به‌به‌رگى خانه‌وه‌ نووساوه ‌كه‌یارمه‌تى زۆر پرۆسه‌ى زینده‌كردارى ده‌دات كه‌له‌م به‌شه‌دا ڕو ده‌دات ، وه‌ له‌ڕێى وردبینى ئه‌لكترۆنیه‌وه ‌زانایان هه‌ندێك نوشتانه‌وه‌یان بۆ ناوه‌وه‌ى خانه‌بینى كه‌واى بۆ ده‌چن كردارى هه‌ناسه‌دان لێ ‌ڕوبدات.
پێكهاته‌ى كیمیایى به‌رگى خانه‌:
له‌ڕووى كیمیاییه‌وه‌ له ‌پرۆتین و چه‌وریه‌فۆسفۆر پێكهاتووه‌.
ج-سایتۆپلازم: نیمچه‌ شله‌یه‌و پێكهاتووه‌ له‌ئاو و ترشه‌ڵۆك (ئه‌نزیم) وئۆكسجینى تواوه‌و پرۆتین و كاربۆهایدرات و چه‌ورى.
د-كرۆمۆسۆم :واته ‌ته‌نۆڵكه‌ڕه‌نگداره‌كا� � ئه‌م كرۆمۆسۆمانه‌ى به‌كتیریا پێكهاتووه ‌له‌گه‌ردێكى (DNA) ى درێژ وگۆیى كه‌زۆر به‌ ده‌ورى خۆیدا لولى خواردووه ‌ئه‌م كرۆمۆسۆمه‌ وه‌ك ناوه‌ندێكى كۆنترۆڵكردنى ئه‌م كردارانه ‌كارده‌كات:
· دابه‌ش بوونى خانه‌
· چه‌ند جاره‌بوونى خانه‌
· زۆر كارى ترى خانه‌
- قامچى : له‌پرۆتین دورست بووه‌، 10 تا 20 نانۆمه‌تر ئه‌ستوره‌، یارمه‌تى خانه‌ى به‌كتریا ده‌دات بۆ جوڵان.

4 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

مێژوی ئایدز

    توێژه‌ران له‌و باوه‌ڕه‌دان، که مرۆڤه‌کانی ناوه‌ڕاستی ئه‌فه‌ریقیا پێش سه‌د ساڵ له‌مه‌وبه‌ر دووچاری "HIV" بوونه‌ته‌وه. سه‌رچاوه‌ی ڤایرۆسی ناوبراویش بۆ خواردنی گۆشتی شه‌مپانز ده‌گه‌ڕێته‌وه، که مرۆڤه‌کانی کیشووه‌ری ئه‌فه‌ریقیا وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌کی خۆراکی بۆ وه‌رگرتنی پڕۆتین خواردوویانه.

    ئه‌و ساته‌ی له ناوه‌ڕاستی ئه‌فه‌ریقیا یه‌که‌مین شاری گه‌وره گه‌شه‌یکردووه، ڤایرۆسی "HIV" مرۆڤه‌کانی دووچاری نه‌خۆشی کردووه. توێژه‌رانی ئه‌مه‌ریکی له دوای شیکارکردنه‌وه‌ی جینی دوو نموونه‌ی ڤایرۆسی "HIV"ی ساڵه‌کانی 1959 و 1960 گه‌یشتوونه‌ته مێژووی ده‌رکه‌وتنی ڤایرۆسی ناوبراو.

    "Michael Worobey" و هاوه‌ڵه‌کانی له‌ زانکۆی "Arizona" له "Tucson" له‌ لاپه‌ڕه‌ی 661ی به‌رگی 455ی گۆڤاری "Nature"دا ده‌نووسن، که هه‌ردوو جۆری ڤایرۆس جیاوازییه‌کی یه‌کجار به‌هێز له‌نێوانیاندا هه‌یه، که پێیده‌چێت پێش ده‌یان ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌کییه‌‌کانی خۆیانه‌وه جیابووبێتنه‌وه.

    نموونه‌ی ڤایرۆسی ساڵی 1959 پێش ده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر دۆزراوه‌ته‌وه. چه‌ند ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر توێژه‌ران دوای پشکنینی چه‌ند جۆرێکی "Paraffin"ی ساڵه‌کانی 1958 و 1960 له‌یه‌كێك له نه‌خۆشخانه‌کانی شاری "Kinshasa" توانییان نموونه‌ی ساڵی 1960ی ڤایرۆسی "‌HIV"یان ده‌ستبکه‌وێت.

    ئه‌و نموونه‌یه‌ش بریتییه له "Biopsy"یه‌کی گرێ لیمفاوییه‌کانی (=Lymph node) ژنێك، که پزیشکان به‌شێوه‌یه‌كی زۆر دیار "HIV" له جۆری "Typ 1"یان تێدا دۆزیوه‌ته‌وه. ئه‌مڕۆکه ئه‌و جۆره‌ ڤایرۆسه‌ به‌شێوه‌یه‌کی زۆر له‌ئاکامی پشکنینه‌کاندا ده‌رده‌که‌ون.

    هه‌رچه‌نده جیاوازی نێوان ڤایرۆسی ساڵی 1959 و 1960 ته‌نها یه‌ك ساڵه، که‌چی جیاوازی نێوانیان به‌ڕێژه‌ی له 12%‌یه. ئه‌م جیاوازی ڕێژه‌ییه‌ش ده‌کرێت ته‌نها بۆ گه‌شه‌کردنی له‌یه‌کتردابڕاوی هه‌ردوو جۆری ڤایرۆس بگه‌ڕێنرێته‌وه.

    توێژه‌ران له‌و باوه‌ڕه‌دان، که جیابوونه‌وه‌ی هه‌ردوو جۆری ڤایرۆس پێیده‌چێت کۆتایی سه‌ده‌ی 19 ڕوویدا بێت. به‌پێی زانیارییه‌کانی ئێستا سه‌رچاوه‌ی هه‌ردوو جۆری ڤایرۆسی "HIV" بۆ گۆڕینێك‌ له ڤایرۆسی "SI"ی شه‌مپانز ده‌‌گه‌ڕێته‌وه. ئه‌و جۆره شه‌مپانزانه‌ش به‌زۆری له وڵاتی کامیرۆن ده‌ژین. توێژه‌ران باوه‌ڕیانوایه، که ڤایرۆسی ناوبراو له‌ڕێگای خواردنی گۆشتی ئه‌و جۆره مه‌یموونانه‌وه بۆ مرۆڤه‌کان گواستراوه‌ته‌وه.

    پێش ساڵی 1910 مرۆڤه‌کانی کیشووه‌ری ئه‌فریقیا به‌شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان گۆشتی شه‌مپانزییان خواردووه، ئه‌ی باشه بۆچی گواستنه‌وه‌ی ڤایرۆس له مه‌یموونه‌وه بۆ مرۆڤ ڕووینه‌داوه؟ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ش "Michael Worobey" و هاوه‌ڵه‌کانی له‌و باوه‌ڕه‌دان، که بۆ ساڵه‌کانی پێش 1900 هیچ به‌ڵگه‌ی سه‌لمێنراو له‌به‌رده‌ستدا نییه، تا ده‌ریبخه‌ن، په‌تایه‌کی گه‌وره ڕووی له دانیشتووان کردبێت - به‌واتایه‌کی تر مرۆڤه‌کان به کۆمه‌ڵ له‌شارێکی گه‌وره‌دا پێکه‌وه نه‌ژیاوون.

    پێش ساڵی 1910 هیچ ناوچه‌یه‌کی نیشته‌جێبوون له ناوه‌ڕاستی ئه‌فه‌ریقیادا نه‌بووه، که سه‌رژمێری دانیشتووانه‌کانی سه‌روو ده هه‌زار تێپه‌ڕی کردبێت. ئه‌و ساته‌ی شاره‌کان ڕوویان له فراوانبوون و سه‌رژمێری دانیشتووانه‌کانیان به‌رزبوونه‌ته‌وه، ڤایرۆس هه‌لی بڵاوبوونه‌وه‌ی باشتری بۆ ڕه‌خساوه.

    ئه‌گه‌ری زۆر هه‌یه، که یه‌که‌مین بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی "HIV" له‌ شاری "Kinshasa" ڕوویدابێت، که تا ئێستا به‌چه‌ندین جۆری "‌HIV"ی 1 بوونیان هه‌یه. ئاماره‌کانی توێژه‌ران ده‌ریده‌خه‌ن، که له ساڵی 1960دا له ناوه‌ڕاستی ئه‌فه‌ریقیا ته‌نها چه‌ند هه‌زار مرۆڤێك هه‌ڵگری ڤایرۆسی ناوبراو بووبێتن.

    ئاماری ساڵی 2007 نیشانی ده‌دات، که له‌سه‌ره‌تاسه‌ری جیهاندا نزیکه‌ی 55 ملیۆن که‌س هه‌ڵگری ڤایرۆسی "HIV"ن و زۆربه‌ی زۆری ئه‌وانه‌ش له وڵاتانی کیشووه‌ری ئه‌فه‌ریقیان.

    تا ئه‌مڕۆ هیچ ڕێگاچاره‌سه‌رێك نییه، که مرۆڤ له‌و ڤایرۆسه کوشنده‌یه ڕزگاری ببێت، به‌ڵام ساڵ دوای ساڵ مانه‌وه و ناهه‌مواری ژیانی نه‌خۆشه‌کان له‌ئاکامی باشبوونی ده‌رمانه‌کان بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی ڕوو له باشبوون ده‌کات. له وڵاته هه‌ژاره‌کاندا ئه‌و جۆره ده‌رمانانه نرخێکی یه‌کجار گرانی هه‌یه، که مرۆڤه‌کان ناتوانن بیکڕن.

5 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

مێژوی گۆگڵ:

    بێ گومان ماڵپه‌ڕی "له‌ شوێنگه‌ڕان"ی (تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی) نه‌ته‌نیا به‌ربڵاوترین ماڵپه‌ڕی له‌ شوێنگه‌ڕان، به‌ڵكوو ده‌بێ ناوی گه‌وره‌ترین ماڵپه‌ڕی ئینترنێتی لێ بنرێ. تكنۆلۆژی تایبه‌ت به‌م ماڵپه‌ڕه‌، پشتیوانی زمانه‌ جۆراوجۆره‌كان و له‌ خۆ گرتنی ماڵپه‌ڕگه‌لی deja.com (پێشڕه‌و له‌ سیسته‌می usenet ) و blogger.com (پێشڕه‌و له‌ لایه‌نی وێبلاگه‌ كه‌سییه‌كانه‌وه‌) ته‌نیا به‌شێكی زۆر كه‌می ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ تایبه‌تییه‌ن. گووگڵ یانێ چی؟ له‌فزی google له‌ گه‌مه‌ یان پیتی وشه‌ی googol پێك هاتووه‌. وشه‌ی googol یانێ: ژماره‌ی 1 و سه‌د سفر له‌ پێشیه‌وه‌. له‌ دونیا دا هیچی تر به‌ قه‌د "گووگڵ" نابێ. نه‌ ئه‌ستێره‌كان، نه‌ زه‌ڕاتی مه‌عه‌ڵه‌ق و نه‌ ژماره‌ی هه‌موو ئوتومه‌كان. ئه‌م ئایده‌ش كه‌ ناوی گووگڵ بۆ ماڵپه‌ڕێكی له‌ شوێنگه‌ڕان هه‌ڵبژێرن، تێكۆشانی ئه‌م شیركه‌ته‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانیان بوو كه‌ رێكوپێك و ده‌سته‌به‌ندی ئه‌و هه‌موو زانیاریانه‌یه‌ كه‌ له‌ جیهانی ئینترنێتدان. پێش له‌ گووگڵ هه‌وه‌ڵین چاوپێكه‌وتنی پێكهێنه‌رانی گووگڵ "له‌ڕی په‌یج" (Page larry) و "سه‌رگی برین" (Sergey Brin )، هه‌مووی به‌ باس و وتوێژ ده‌رباز بوو. ئه‌م دووانه‌ش بۆ یه‌كه‌م جار هاوینی 1995 له‌ زانكۆی كامپیۆته‌ریی ئستنفۆرد دا یه‌كترییان بینی. ئه‌و كات "له‌ڕی" 24 ساڵه‌ تازه‌ لینسانسه‌كه‌ی له‌ زانكۆی "میشی"دا وه‌رگرتبوو و بۆ ئاشنایی به‌ شوێنه‌ نوێكه‌ی كه‌ بڕیاو وابوو، تێیدا درێژه‌ به‌ خوێندن بدا هاتبووه‌ ئه‌م زانكۆیه‌. "سه‌رگی"ش كه‌ 23 ساڵی بوو، یه‌كێك له‌ خوێندكاری ساڵێك بانتر بوو كه‌ بڕیار بوو، خوێندكارانی تازه‌هاتوو بۆ ئه‌م زانكۆیه‌، به‌ شوێنه‌كه‌ ئاشنا بكا. ئه‌م دووانه‌ له‌ سه‌ر هه‌ر بابه‌تێك ده‌دوان، بیروڕای جیاواز له‌ یه‌كتریان هه‌بوو. ره‌نگه‌ هه‌ر ئه‌م جیاوازی بیروڕایه‌ش بووبێ كه‌ ئه‌وانی هێنابێتیانه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ كه‌ له‌ كۆتاییدا بتوانن چاره‌سه‌رێك بۆ قوڵترین به‌ش له‌ بواری كامپیۆته‌ردا بدۆزنه‌وه‌. ئه‌مه‌ش شتێكی زۆر گرنگ بێجگه‌ له‌ وه‌ده‌ست هێنانی زانیارییه‌كی یه‌كجار زۆری زانستی نه‌بوو. ئه‌م دووانه‌ له‌ مانگی ژانویه‌ی ساڵی 1996دا هاوكاری خۆیان بۆ ته‌ڕاحی ماڵپه‌ڕێكی له‌شوێنگه‌ڕان به‌ ناوی BackRub ده‌ست پێ كرد. ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ی ئه‌وان ده‌توانی ئه‌و Link ی كه‌ له‌ یه‌ك فایل پێك هاتوون، هه‌ڵیانسه‌نگێنێ و ئانالیزیان بكا. ساڵێك دواتر ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ توانی ناوبانگێك بۆ خۆی وه‌ده‌ست بێنێ. له‌ نیوه‌ی هه‌وه‌ڵی ساڵی 1998دا له‌ڕی و سه‌رگی درێژه‌یان به‌ پێشخستنی ئه‌م فه‌نه‌ نوێیه‌ی خۆیان دا. تاكوو ئه‌م رێكه‌وته‌ش ئه‌مان له‌ كامپیۆته‌ر و "سه‌رڤر"ی به‌ قه‌رز گیراو بۆ بڵاو كردنه‌وه‌ی ئه‌م خزمه‌ته‌ بۆ دۆستان و ناسیاوانیان كه‌ڵكیان وه‌رده‌گرت. هه‌رجۆرێك بێ توانیان به‌ نرخێكی گونجاو "ترابایت" هاردیسكێك ( یه‌ك ترابایت هه‌زار گیگا بایته‌) بكڕن و له‌ ژووری خه‌وتنی "له‌ڕی"دا دایبنێن و سیسته‌می خۆیان ده‌ست پێ بكه‌ن. له‌ هه‌مان كاتیشدا "سه‌رگی" ده‌فته‌رێكی كرده‌وه‌ و پێكه‌وه‌ كه‌وتنه‌ فرۆشتنی ئه‌م فه‌نه‌ نوێ له‌ شوێنگه‌ڕانه‌، كه‌ له‌ هه‌موو سیسته‌مه‌ له‌شوێنگه‌ڕانه‌كانی كاتی خۆی باشتر بوو. له‌و كاته‌شدا ئه‌م دوانه‌ هیچیان خوازیاری ئه‌وه‌ نه‌بوون كه‌ ئه‌م فه‌نه‌ نوێیه‌ شیركه‌تێك بۆ خۆی ساز بكا. له‌وانه‌ی كه‌ ئه‌مان پێشنیاری فرۆشتنی تكنۆلۆژیه‌ نوێكه‌ی خۆیانیان پێ كرد، هاوڕێكه‌یان "ده‌یڤید فیلۆ" بوو كه‌ خۆی یه‌كێك له‌ دوو كه‌سی بنیاتنه‌ری ماڵپه‌ڕی "یاهو" بوو. له‌و لایه‌نه‌وه‌ كه‌ ئه‌م فه‌نه‌ نوێیه‌ شوێنی په‌یدا كردنی بازاڕی دێدایه‌، فیلۆ ئه‌م دوانه‌ی هان دا كه‌ ئه‌م سرڤیسه‌یان به‌ پێك هێنانی شریكه‌تێك په‌ره‌ پێ بده‌ن. پێشی وتن كه‌ ئه‌گه‌ر سرڤیسه‌كه‌ به‌ته‌واوی كه‌وته‌ ڕێ، ئه‌و كات ده‌توانن له‌سه‌ری بدوێن. دیاره‌ خه‌ڵكی دیكه‌ش له‌ وڵامی ئه‌ماندا زۆر ساردوسڕ بوون، ته‌نانه‌ت یه‌كێك له‌ شیركه‌ته‌كان پێی وتبوون:" كاتێك سرڤیسی من وڵامده‌ری له‌ سه‌ددا هه‌شتای سرڤیسی ره‌قیبه‌كه‌مه‌، به‌سمه‌، تازه‌ خۆ مشته‌ریه‌كانی ئێمه‌ له‌ "شوێن" ناگه‌ڕێن." سازدانی شیركه‌ت له‌ڕی و سه‌رگی كاتێك زانیان كه‌ ناتوانن سرڤیسه‌كه‌یان به‌ كه‌سێك بفرۆشن، هاتنه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ كه‌ خۆیان ده‌ستپێكه‌ر بن، ته‌نیا شتێك كه‌ پێویستان بوو، دراو (پوڵ) بوو بۆ ئه‌وی بتوانن له‌ ژووری خه‌وتنه‌كه‌ وه‌ده‌ركه‌ون، له‌هه‌مان كاتدا گرفتی كارتی ئیعتباره‌كه‌شیان بوو كه‌ له‌به‌ر كڕینی یه‌ك ترابایت مێشكی كامپیۆته‌ر له‌ گره‌ودا بوو، ده‌بوا ئه‌یشیان ئازاد كردبایه‌. پێشنیارێكی بازرییان ئاماده‌ كرد و له‌ جیگای ئه‌وه‌ دوكتۆراكه‌یان وه‌رگرن، كه‌وتنه‌ دوای وه‌ده‌ست خستنی سه‌رمایه‌. هه‌وه‌ڵین سه‌رمایه‌یه‌ك كه‌ توانیان وه‌ده‌ستی بێنن، هی "ئه‌ندی به‌كتولشیم" بوو، كه‌ خۆی یه‌كێك له‌ بنیاتنه‌رانی شیركه‌تی "سان مایكرو سیسته‌مز" و مامۆستای زانكۆی "ستێنفۆرد" بوو. ناوبراو به‌ دیتنی ئیمكانات و توانای له‌ راده‌به‌ده‌ری گووگڵ، بێ راوه‌ستان چكێكی سه‌د هه‌زار دولاری به‌ ناوی شیركه‌تی گووگڵ كێشا. به‌ڵام گۆڕینه‌وه‌ی چكه‌كه‌ به‌ پووڵی نه‌قد، چه‌ند حه‌وتوویه‌ك درێژه‌ی كێشا، ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌، شیركه‌تی گووكڵ هێشا هۆییه‌تی یاسایی نه‌بوو. له‌ كۆتاییدا ئه‌م دووانه‌ توانیان بۆ ده‌ست پێكردنی كاره‌كه‌یان نزیكه‌ی میلیۆنێك دولار كۆ بكه‌نه‌وه‌. سه‌رئه‌نجام 7ی مانگی سپته‌مبری ساڵی 1998 شیركه‌تی گووگڵ درگاكانی خۆی كرده‌وه‌ و هه‌وه‌ڵین به‌ڕێوه‌به‌ری خۆی، واتا "كرگ سیلڤرشتاین" كه‌ ئێستا به‌رپرسی شیركه‌تی گووگڵه‌ دابمه‌زرێنێ. گووگڵ كاره‌كانی خۆی ده‌برده‌ پێش و هه‌مان ساڵیش مشته‌ریه‌كانیان له‌ وڵاتانی ئیتالیا و ئینگلیزه‌وه‌ په‌یماننامه‌یان له‌گه‌ڵ نووسین. تاكوو وای لێهات كه‌ ساڵی 1999 گۆڤاری " PC Magazine " خه‌ڵاتی خۆی بۆ باشترین كاری فه‌نی له‌ دانانی سیستمگه‌لی وێب به‌م شیركه‌ته‌ به‌خشی، سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش چه‌ندین خه‌ڵاتی بۆ باشترین وێب وه‌رگرت. گۆڤاری "تایمز"یش ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ی له‌ لیسته‌ی ده‌ ماڵپه‌ری دونیادا دانا. له‌ ساڵی 2000 دا پێشكه‌وتنی گووگڵ به‌رده‌وام بوو و سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ توانی بێجگه‌ له‌وه‌ی دوو خه‌ڵاتی "وب"ی كه‌ له‌ شانی خه‌ڵاتی نۆبیل دان وه‌رگرێ، چه‌ند سرڤیسی نوێش بناسێنێ. ئه‌مان سیسته‌می ده‌ستبه‌ندی ماڵپه‌ڕه‌كانیان به‌ شێوه‌ی Open Directoryی شیركه‌تی Netscape داناوه‌. سرڤیسێكی دیكه‌ش كه‌ ئه‌مانی به‌ دونیا ناسان، ئه‌وه‌ بوو كه‌ مرۆڤ ده‌یتوانی به‌ زمانه‌كانی دیكه‌ش له‌ شوێن مه‌ستی خۆی له‌ گووگڵ دا بگه‌ڕێ. له‌و كاته‌دا ئه‌وان كارێكیان كرد كه‌ خه‌ڵكی به‌ ده‌ زمانی دیكه‌ دیتوانێ گووگڵ به‌كار بێنێ. ئێستاش گووگڵ ئیمكانی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ به‌ 88 زمانی دونیا له‌وانه‌ فارسی له‌ شوێن مه‌به‌ستی تایبه‌تی بگه‌ڕێ. له‌ مانگی ژوئن دا گووگڵ به‌ ناساندنی "ئه‌ندیس"ه‌ یه‌ك میلیاردیه‌كه‌ی خۆی، وه‌ك گه‌وره‌ترین ماڵپه‌ڕی "له‌شوێنگه‌ڕان"ی ئینترنێت ناسرا. ئه‌مه‌ش هه‌وه‌ڵین جاره‌ كه‌ بارستایه‌كی ئاوه‌ها گه‌وره‌ له‌ زانیاری ئینترنێت له‌ شوێنێك كۆ ده‌بێته‌وه‌. هه‌ر له‌و مانگه‌شدا گووگڵ و یاهو رایانگه‌یاند كه‌ ئه‌م دوو شیركه‌ته‌ پێكه‌وه‌ هاوكاری ده‌كه‌ن. ئه‌م هاوكاریه‌ش سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌ركه‌وتنێكی فه‌نی بوو، له‌ لایه‌ن بازریشه‌وه‌ زۆر گرینگه‌. له‌و رێكه‌وه‌ته‌دا گووكڵ رۆژانه‌ وه‌ڵامی 18 میلیۆن خه‌ڵكی ده‌دایه‌وه‌. له‌ دوایین مانگه‌كانی هه‌مان ساڵدا هاوكاری ئه‌م شیركه‌ته‌ و شیركه‌تگه‌لی چینی و ژاپۆنیش راگه‌یه‌ندرا. یه‌كێكی دیكه‌ له‌ نوێكاریه‌كانی گووگڵ Google Toolbar كه‌ به‌ Toolbarی فایله‌كانی پرۆگرامی له‌وشێنگه‌ڕانه‌كه‌ زیاد ده‌بێ و به‌ بێ ئه‌وه‌ی پێویست بێ مرۆڤ بڕواته‌ نێو لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌می گووگل، لێره‌وه‌ له‌ شوێن مه‌به‌سته‌كه‌ی خۆی بگه‌ڕێ. له‌ كۆتایی ساڵی 2000دا گووگڵ هه‌ر ڕۆژه‌ وه‌ڵامی سه‌د میلۆن خه‌ڵكی ده‌دایه‌وه‌، به‌ڵام هێشتا ده‌یهه‌ویست باشتر و هاسانتر پێوه‌یدنی به‌ كاربه‌ره‌كانی خۆیه‌وه‌ هه‌بێ. گووگڵ پرۆژه‌یه‌كی دیكه‌ی هه‌بوو كه‌ مرۆڤ بتوانێ له‌ رێگای موبایل ته‌له‌فوونه‌وه‌ له‌ بابه‌ت و مه‌به‌ست بگه‌ڕێ، كه‌ ئه‌وه‌ش گه‌یشته‌ سه‌مه‌ر. له‌و سه‌رده‌مه‌دا گووگڵ رۆژانه‌ به‌ وڵامی به‌ ده‌هه‌زار له‌شوێنگه‌ڕ ده‌دایه‌وه‌ و به‌ره‌ به‌ره‌ سه‌رنجی ڕاگه‌یه‌نه‌ره‌ گشتیه‌كانی ئامریكا و دونیای بۆ لای خۆی ڕاكێشا. له‌ مانگی سپته‌مبری هه‌مان ساڵدا، گۆڤاری PC Magazine ئه‌م سایته‌ی له‌ ریزی سه‌د سایته‌ باشه‌كانی ساڵدا گونجاند. په‌ره‌ گرتن له‌ مانگی فۆریه‌ی 1999دا گووگڵ جێگا پێشووه‌كه‌ی ته‌نگ بوو بوو، هه‌ر بۆه‌ی شیركه‌ته‌كه‌ی گوازته‌وه‌ بۆ شوێنێكی گه‌وره‌تر. ژماره‌ی به‌ڕێوه‌به‌ره‌كانی گه‌یشته‌ هه‌شت كه‌س و سرڤیسه‌كه‌یان ڕۆژانه‌ وه‌ڵامی پێنسه‌د هه‌زار كه‌سی ده‌دایه‌وه‌. گووگڵ توانی هه‌وه‌ڵین مشته‌ری بازری بۆ لای خۆی راكێشێ، شیركه‌تی Red Hat كه‌ به‌شێك له‌ حه‌ز و ئاواته‌كانی به‌ گووگڵ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ بوو كه‌ "له‌ڕی" و "سه‌رگی" له‌سه‌ر ئه‌وه‌ پایان داده‌گرت كه‌ ده‌بێ سرڤیسه‌كانیان "لینوكسی" بێ. له‌ 7ی مانگی ژوئنی هه‌مان ساڵدا، گووگڵ رایگه‌یاند كه‌ توانیوه‌تی له‌ چه‌ندین شوێنه‌وه‌ داهات وه‌ده‌ست بێنێ، له‌وانه‌ بیست و پێنج میلۆن دولار كه‌ له‌ لایه‌ن دوو شیركه‌تی سه‌رمایه‌ گوزاریه‌وه‌ له‌ پیشه‌سازی نوێهێنه‌ره‌وه‌، شایانی باسه‌ وه‌كیتر و له‌ كاتی ئاسای دا، ئه‌م دوو شیركه‌ته‌ ره‌قیبی یه‌كترن. به‌ڵام له‌م بواره‌دا له‌ به‌ر باری له‌باری گووگڵ ئه‌م دوو شیركه‌ته‌ توانیان پێكه‌وه‌ له‌سه‌ر یه‌ك مێز دانیشن. ئه‌م باره‌ له‌باره‌ی گووگڵ كارێكی كرد كه‌ كه‌سایه‌تی ناسراو پێوه‌ست ببن به‌ به‌ڕێوه‌به‌ری گووگڵه‌وه‌ و پۆستی گرنگ و گلیلیان پێ بدرێ: "ئومید كوردستانی" له‌ شیركه‌تی Netscape وه‌ك یاریده‌ده‌ری بازری و فرۆشی گووگڵ و هه‌روه‌ها "ئه‌رس هولزل" له‌ شیركه‌تی US Santa Barbara وه‌ك یاریده‌ده‌ری مه‌هه‌ندسی گووگڵ دوو كه‌س له‌وانه‌ن. ده‌بێ ئه‌وه‌ش بڵێین كه‌ شیركه‌تی گووگڵ بوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ ئه‌م دوو شیركه‌ته‌ی ناومان بردن، مجبوور بوون شوێنه‌كانی خۆیان به‌جێ بێڵن و بار بكه‌نه‌ ئه‌و باڵه‌خانه‌ دوو نهۆمیه‌ی ئێستای گووگڵ. شیركه‌تی AOL/Netscape ش گووڵ وه‌ك سرڤیسده‌ری ره‌سمی خۆی بۆ له‌ شوێنگه‌ڕان هه‌ڵبژاردووه‌. ئێستا ئیتر ئه‌م پرۆژه‌ زانكۆییه‌، رۆژانه‌ واڵامده‌ری زیاتر له‌ سێ میلیۆن له‌شوێنگه‌ڕانه‌. له‌ 21ی مانگی سپته‌مبری ساڵی 1999دا، گووگڵ لیگۆی "بتا" كه‌ له‌ ته‌نیشت نیشانه‌ی گوگڵه‌وه‌ بوو لایبرد. (نوومنه‌ی "بتا" دوایین نموونه‌یه‌ له‌ سیستمگه‌لی نه‌رمه‌واڵه‌ و پێش له‌ لاپه‌ڕه‌ی سه‌ره‌كی یه‌كه‌یه‌. نموونه‌ی "بتا" به‌ مانای ناته‌واو بوونی سیستمی سرڤیسده‌ری نه‌رمه‌واڵه‌یه‌). كڕینی deja.com بوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ ئیمكاناتی باشتر له‌ سیستمی usenet دا پێك بێ، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش له‌ ئارشیوه‌كه‌یاندا 500 میلیۆن په‌یام خرایه‌ به‌ر ده‌ست گووگڵ. له‌ كۆتایی ساڵی 2001دا به‌رهه‌می هه‌موو هه‌وڵ و تێكۆشانی ئه‌م شیركه‌ته‌ سه‌مه‌ری دا و ئه‌م شیركه‌ته‌ رایگه‌یاند كه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ به‌رهه‌م دان. له‌ هه‌مان ساڵدا ئه‌م شیركه‌ته‌ په‌یماننامه‌ی له‌گه‌ڵ شیركه‌تگه‌لی كۆریایی، ئامریكای لاتینی، ئورووپایی و ...بۆ سرڤیسی باشتری له‌ شوێنگه‌ڕان مۆر كرد. سرڤیسی نوێی ئه‌م شیركه‌ته‌، گه‌ڕان له‌ شوێنی وێنه‌ بوو كه‌ بۆ ده‌ستپێك 250 میلیۆن وێنه‌ و دیمه‌نی له‌ خۆ گرت، ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م شیركه‌ته‌ رێز له‌ خواستی مشته‌ریه‌كانی ده‌گرێ. له‌ كۆتایی هه‌مان ساڵدا رووداوێكی گرنگی دیكه‌ له‌م شیركه‌ته‌دا روویدا، ئه‌ویش گه‌یشتن به‌ "ئه‌ندیس"ێكی سێ میلیاردی بوو. له‌ سه‌ره‌تای ساڵی 2002ه‌وه‌ گووگڵ به‌رهه‌مێكی دیكه‌ی دایه‌ بازاڕ، ئه‌ویش نه‌رمه‌واڵه‌ی گووگڵ بوو كه‌ خاوه‌نی ماڵپه‌ڕه‌كان ده‌یانتوانی به‌ هۆی ئه‌م نه‌رمه‌واڵه‌وه‌، ته‌واوی زانیارییه‌كانی خۆیان "ئه‌ندیس" بكه‌ن تاكوو هه‌ر كه‌س له‌ شوێنێكی دیكه‌وه‌، له‌ شوێنی ئه‌و زانیارییانه‌ گه‌ڕا، بیاندۆزێته‌وه‌. به‌رهه‌می دیكه‌ی نوێی گووگڵ له‌و ساڵه‌دا پێشكه‌ش كردنی Google News بوو كه‌ بێجگه‌ له‌ 4500 سایتی هه‌واڵده‌ری، كۆكراوه‌یه‌كی له‌ نوێترین هه‌واڵه‌كانی له‌ بیروڕای جێاواز و له‌سه‌ر بابه‌تی جیاواز بڵاو ده‌كاته‌وه‌. دواترین جموجۆڵی گووگڵ كه‌ زۆریشیان له‌ سه‌ر نووسی، كڕینی سایتی blogger.com بوو كه‌ گوره‌ترین سایته‌ بۆ خزمه‌تگوزاری وبلاگ له‌ دونیا دا، ئه‌مه‌ش هه‌ر وه‌ك كڕینی deja.com ده‌توانێ موژده‌هێنه‌ری گۆڕانكاری باش له‌م پێوه‌ندیه‌دا بێ. گووگڵ هه‌ر وه‌ك جاران له‌ تێكۆشاندایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی رێگای نوێتر و باشتر له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ "له‌شوێنگه‌ڕان"دا به‌ به‌كارهێنه‌ره‌كانی خۆی پێشكه‌ش بكا. ئامانجی گووگڵ رێكوپێك كردنی زنیارییه‌كان و پێشكه‌ش كردنیانه‌ به‌ هه‌مووان.

6 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

(Earth) گۆی زه وی

    له بنه ماه ی هه تاویدا، سیه مین گه ڕۆکی نزیک به هه تاو، گۆی زه وییه . زه وی له
    م به هۆی ئیمکاناتی ژیان بۆ  باری گه وره یی قه واره یه وه پنجه مین گه ڕۆکه ، به
    گیانداران، له جیھانی ناسراو دا تاقان هیه .
    له نو گه ڕۆک هکانی بنه ماه ی هه تاویدا، گه ڕۆکی به یانی له زۆر بار و بابه وتانه وه
    له زه وی ده چت. بۆوینه ، (تیره= قطر )ی زه وی له ناحیه ی ئیستیوایی دا ده گاته
    12756 کیلۆمه تر. تیره ی گه ڕۆکی به یانیش نزیک به 12104 کیلۆمه تره . کشی
    5) گرام بۆ / تایبه تیشیان زۆر ل ه یه کتر به دوور نییه ؛ کشی تایب هتی زه وی ( 517
    5) گرام بۆ هه ر کۆبیک / هه ر کوبیک سانتیمه تره ، هی گ هڕۆکی به یانیش د هگاته ( 2
    سانتیمه ترک.

    زه وی : (Eratosthene) ئه راتۆسته ن
    194 ی - نی 276  ی یۆنانی ل ه نوان سا (Eratosthene) بۆ یه کمجار، ئه راتۆسته ن
    به رله زایین،(چوه = محیط)ی گۆی زه ویی حیساب کرد. حه کیمی ناوبراو له ڕی
    وی  سبه ری دوو ئه ستونده کی شاوی له نیوه ڕۆی نوه ڕاستی هاوین و له دوو چا
    قوی دوو شونی دوور ل ه یه ک دا ئه و حیساباته ی کرد. ئه راتۆسته ن بۆ ئه و
    تاقیکارییه ، شاری ئه سوان و شاری ئه سکه نده ریه ی له دوو لاشانی چۆمی نیل
    هه بژارد. له و تاقیکارییه دا بۆی سه لما، که تیشکه کانی هه تاو به شوه ی پارالل
    ده گه ن ه سه ر زه وی. ئه راتۆسته ن به ر له سره گرتنی سبه ری هه تاو له دوو شونی
    ناوبراودا، پشه کی ده یزانی مه دوای نوان ئه سوان و ئه سکه نده ر ییه چه ند م هتره .
    له ڕووی تیشک ه سبه ره کاندا چوه ی گۆی زه وی حیساب کرد. له و سه رده مه دا، به
    حیسابی ئه راتۆسته ن، چوه ی گۆی زه وی نزیک به 250000 (ستادیۆمه تر*) بوو.
    ئه م حسابگ هرییه ی ئه راتۆسته ن ئه گه رچی به ئامرازکی سه ره تایی به ئه نجام
    م ده گه ڵ پوانی ئه م سه رده مه ، به دوور له یه کتر نین .  گه یشتبوو ، به
    ی لاربوونی ته وه ره ی گۆی زه وی و مه ودای نوانی گۆی  ئه راتۆسته ن ه هروه ها ب
    زه وی له مانگ و زه وی له هه تاویشی به وردی دیاری کرد.
    وانه یه ک، که بۆ پواوتنی ک هوانه و هی چه ماوه ،(Stadiometer) * ستادیۆمه تر
    و بازن هیی ده کار هنراو ه.
    هه نده زانیارییه کی زیاتر ده رباره ی گۆی ز هوی :
    1 خولگه ی گه ڕانی زه وی به ده وری هه تاو
    ڕبازی گه ڕانی گۆی زه وی، یان هه ر گه ڕۆککی تر به ده وری هه تاو ، خولگه ی
    گه ڕانی ئه و گه ڕۆکه ی پده گوترت. خولگه ی گه ڕانی زه وی به ده وری هه تاو ،
    بیچمکی بازنه یی شوه هلکه یی هه یه .
    گۆی زه وی له گه ڕان به ده وری هه تاو دا، نزیک به ( 149,600,000 ) کیلۆمه تر
    ده پوت. له م گه شت و گه ڕانه دا ، گوی زه وی له ڕۆژی دووه می مانگی ژانویی هی هه ر
    ت که له هه موو ده م نزیکتر به هه تاوه . ئه و شونه  ساک، له شونکدا ڕگه ده ب
    147 ملیۆن / دا، 1 (Perihelion) به ناوبانگه. زه وی له خای (Perihelion) به خای
    کیلۆ مه تر له هه تاو دووره .
    گۆی زه وی له ڕۆژی دووه می مانگی جولای هه ر ساکیش دا د هگاته خاک، که به
    152 ) ملیۆن کیلۆمه تر دوور له / دا، ( 6 (Aphelion) ناسراوه . زه وی له خای (Aphelion)
    هه تاو خ هریکی سووڕدانه .
    گۆی زه وی خۆلگه ی ده وری هه تاوی له 365 ڕۆژ و 6 کاتژمردا ده پوت که یه کسای
    زه مینی پده گوترت.
    (Axis) 2 ته وه ره(محور) ی گۆی زه وی
    داکوتراوه و (N) ته وره ، بزمارکی خه یاییه که له (جه مسه ر= قطب)ی باکوری زه وی
    سه ر ی هناوه ته ده ر. (S) له (جه مسه ر )ی باشووری گوێ زه وی
    ئه گه ر بکرت شوه ی ڕاوه ستانی گۆی زه وی له کاتی گه ڕان به ده وری هه تاو دا
    به مجۆره ی که له تابۆکه دا ره سم کراوه ، نمایش بدرێ، د هبیندرت که گۆی زه وی
    له ئاستی ته وره که یدا و به نیسبه ت هی ئاسۆیی، ک همک لار د هنونیت. ئه م لاری
    و خواربوون هی زه وی ، پله ی لاری ته وه ره یی پده گوترت و ڕاده ی لارییه که ی ده گاته
    23 پله و 27 خوله ک . پله ی لاری ته وه ره یی گۆی زه وی گه لک دیارده ی جۆراوجۆری
    لده که وته وه .
    پوه ندیی پله ی لاری ته وره یی ده گه ڵ چوار و هرزی ساڵ :
    وه ی باکوری زه وی له ڕۆژی یه که می مانگی پوشپه ڕ دا روو  له نمایشی ژروودا، ک
    به هه تاو سه فه ری خۆی ده ست پده کات.
    هه ر وه کی ده بیندرت، له م بار و دۆخ ه دا به شی هه ره زۆری تیشکی هه تاو که وتۆته
    وه ی باکووری زه وی. له م بار و دۆخه دا تیشکی هه تاو به شوه ی شاوی به  سه ر ک
    وه ی باشووری زه وی  م تشکی ه هتاو له ک  وه ی باکووری زه ویدا ده ڕژت، به  سه ر ک
    دا شوه ی لاری ده بت .
    شایانی گوتنه ، له م حاه ته دا، دووری و نزیکیی گۆی ز هوی له هه تاو، له چه شن و
    چۆنیه تیی ئاو و هه واییه که یدا کاریگ هرییه کی ئه وتۆیی نییه . به که ئه وه لاربوونی
    و هی باکور و باشوری زه وی به چه شنک  ته وه ره ییه که له درژایی سادا دوو ک
    ده خاته به ر تیشکی هه تاو، که به نۆره تیشکی شاویی هه تاویان به سه ر دا دابه ش
    و هی  بکرت. واته ئه و ده مه ی که تیشکی ه هتاو به شوه ی شاوی ده که وته سه ر ک
    وه ی باکووری زه وییه . هه ر ئه و هه له ش له  باکوری زه وی، ئه وده م وه رزی هاوینی ک
    وه ی باشووری زه وی دا تیشکی هه تاو لاره ، واته زستانی باشووره . له هاوینی  ک
    باکووری زه وی دا، که ش و هه وا گه رمه ، ڕۆژه کان درژ و شه وه کانی کورتن.
    بۆ نمونه ، له یه که م ڕۆژی پوشپه ڕی هه ر ساکدا، ک
    حاه تانه ده بینت:
    ته وره ی باکوری زه وی به چه شنک له به رامبه ر هه تاو دا راد هوه ستت ، که A
    وه ی باکوری زه وی.  تشکی هه تاو به شوه ی شاوی ده که وته سه ر ک
    به شی هه ره زۆری روناکایی هه تاو له سه ر به شی باکووری زه وی دا خوه تی B
    مه زنی ڕوناکی هه ده دات. ئه م خوه ته مه زنه له زاراوه ی زانستی جوگرافی دا به
    (مه زن بازنه ی ڕوناکی) ناسراوه.
    ئه گه ر شوه ی شاویی تیشکی هه تاو ده گه ڵ مه زن بازنه ی ڕوناکی پکه وه کۆ
    بکه ینه وه ، ئه م به رهه مه دته ده ست، که له ڕۆژه ی یه که می مانگی پوشپه ڕ دا
    وه ی باکووری زه وی ده ست پده کات. تایبه تمه ندیی ورزی هاوین  وه رزی هاوینی ک
    بریتییه له هه وای گه رم، ڕۆژی درژ و شه وی کورت.
    هژای ئاماژه یه ، درژیی ڕۆژانی هاوین ل ه که مه ربه ندی( 90 )پله یی جه مسه ر ی
    باکووری زه وی دا به جۆرکه ، که درژایی ڕۆژ د هگاته 24 کاتژمر. واته هه تاو له
    ماوه ی 24 کاتژمر دا به رده وام به ئاسمانه وه یه و ڕۆژئاوابوونی نییه . له نوبه ندی
    هاوین دا، که درژترین ڕۆژی جه مسه ری باکوری ز هوییه ، گه لک خه کی گه ڕیده ی
    جیھان بۆ دیتنی ڕۆژی به ب ئاوابوون دن ه ئه و شونانه و سه یری تاوی ب ئاوا
    بوون ده که ن.
    له درژه ی وه رزی هاوینانی باکوری زه وی دا، تیشکی هه تاو به شوه ی شاوی
    ده که وته سه ر خولگه یه ک، که به (خولگه ی قرژای) به ناوبانگه .
    به پچه وانه ش، ل ه درژه ی وه رزی هاوینانی باشوری ز هوی دا، تیشکی هه تاو به
    شوه ی شاوی د هکه وته سه ر خولگه یه ، که (خولگه ی کارژۆی) پده گوترت.
    شایانی باس ه، له دابه شکردنی جوگرافیایی گۆی زه ویدا، خولگه ی قرژای د هکه وته
    23 پله و 5 خول هکی باکوری زه وی و ، خولگه ی کارژۆی ل ه 23 پله و 5 خوله کی
    باشوری گۆی زه وی دا د هستنیشان کراو ه.
    خولگه ی قرژای و خولگ هی کارژۆی به سه ر مه زنترین بیابان و لمزار ه مه زنه کانی
    باکور و باشوری گۆی زه وی دا تپه ڕ ده بن.

7 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

جیهان گیری


    جیهان گیری فکرێکی  کۆنه‌ ، به‌ڵام دیارده‌یه‌کی تازه‌یه‌ وکۆکراوه‌ی هه‌موو ئه‌و  فکره‌  به‌ ناو پێشکه‌وت  و  خوازنه‌ی  گ رتۆته‌ خۆ له‌گه‌ڵ..ئه‌و پێشکه‌وتنه‌ ته‌کنه‌ لۆجیایه‌ که‌ ئێستا شا ڵاوێکی بازاڕی  جیهانی داگیر کردوه‌.
    به‌ڵام  ناوی جیهان گیری ناوێکی تازه‌یه‌و کراوه‌ به‌ کاڵاو به‌باڵای ئه‌م بیره‌.وه‌ بڵاو بوونه‌وی ئه‌م  بیره‌ به‌ فراوانی له‌ سه‌ره‌تایی ساڵه‌کانی 90ده‌ستی  پێکرد له‌ سه‌ده‌ی بیستدا په‌یوه‌ندیه‌کی گۆڕاوی له‌ ڕووی سیاسیه‌وه‌ و ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی و ڕۆشنبیری ،به‌قوڵی جیهان به‌خۆیه‌وه‌  بینیوه‌.له� �� ڕاستیدا پێمان خۆش بێت  یان ناخۆش ‌بێت کاریگه‌رێکی خستۆته‌ سه‌ر ووڵاتانی دواکه‌وت و له‌ڕووی پیشه‌سازیه‌وه‌به‌ هه‌مان شێوه‌ ووڵاتانی به‌ ناو ئیسلامی، خه‌ڵکی موسوڵمان.له‌ ڕاستی دا جیهان گیری(العولمة) ڕاستیه‌کی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ له‌ ڕووی په‌یوندیه‌وه‌ ده‌بێت هه‌موو له‌ڕاستیدا قوبوڵمان بێت.له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا جیهان گیری له‌ دووجه‌مسه‌ره‌وه‌  خۆی ده‌نوینێت..ئه‌توانین  ناو ی لێبنێنیه‌که‌م / پۆزه‌تیف(ئه‌رێنی)دووهه‌م/نیگه‌تیف(نه‌رێنی) له‌م ڕوانگه‌وه‌ ده‌توانین شی بکه‌ینه‌وه‌. تێبینی: تکا� �ه‌ له‌ دوای خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ هه‌ر تێبینی و بۆچونێکتان هه‌بوو له‌لایه‌نی نوسه‌ره‌وه‌ رێگه‌تان پێدراوه‌ که‌ له‌سه‌ری ڕاو بۆچونی خۆتان ده‌رببڕن بابێ هیچ سانسۆرێک، به‌ڵام به‌ مه‌رجێک هه‌ر له‌م پێگه‌یه‌دا بێت.    به‌شی  یه‌که‌م س ه‌رهه‌ڵدانی جیهان گیری تێگه‌یشتن له‌سروشتی جیهان گیری هه‌ر وه‌ك له‌ پێشه‌وه‌ باسمان کرد ‌ئه‌م بیره‌  له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ته‌کاندا خۆی ده‌ر خست  زۆربه‌ی زانایانی ئه‌م بواره‌ کۆك نه‌بوون له‌ سه‌ر ئه‌و زاراوه‌ی که‌ئێستا به‌کاری دێنن به‌ڵکو ناوی  (گه‌ردونیه‌ت)یان (هه‌ساره‌یی)له‌ ته‌نیشتی جیهان گیریه‌وه‌ دانا بوو.ئه‌م بیره‌ گواستنه‌وه‌ی ئه‌و هێزو توانایانه‌یه‌ که‌ له‌ خۆیه‌وه‌ بگوێزریته‌وه‌ بۆ جیهان وه‌ ئه‌مه‌ش خاڵی  سه‌ره‌کی جیهان گیریه‌یان ده‌توانین له‌ سێ خاڵدا کۆی بکه‌ینه‌وه‌1 نه‌هێشتنی سنور2 کۆکردنه‌وه‌ی رێکخراو پارت وکۆمه‌ڵه‌کان ...له‌ ژێر سێبه‌ری جیهان گیریدا3 په‌یوه‌ندی مرۆڤه‌کان له‌ ڕووی فه‌رهه‌نگیه‌وه‌ نه‌هێشتنی سۆزی ناسۆنالیستی و تێکه‌ڵ بوون به‌ هه‌موو کلتوره‌کانی جیهان.هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م بیره‌ زۆر کۆنه، به‌ڵام ڕۆژ ئاوا زۆر ده‌مێکه‌ کاری بۆ ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی بگاته‌ گۆڕینی ئه‌و  لۆژیکه‌ی که‌ پێشتر خه‌ڵکی کاری بۆ ده‌کرد وه‌ بیریان له‌ وه‌ کردبوه‌وه‌ که‌ چۆن بتوانن ڕێکخستنی جیهان بکه‌ن گۆرینه‌وه‌ی بیرو ڕاکان و هه‌روه‌ها له‌ ڕووی ئابووریشه‌وه‌ تا بتوانن یه‌کتری سودمه‌ند بکه‌ن به‌ واتایه‌کی تر خۆفه‌رز کردنه‌ به‌ سه‌ر هه‌موو بیرو بۆچونه‌کانی  تردا که‌ ئه‌مه‌ش له‌م چه‌ند خاڵه‌ی خواره‌وه‌دا خۆی ده‌بینیته‌وه‌.یه‌که‌م   ( جۆرج لودج) ده‌ڵێت جیهان گیری  بریتیه‌ له‌چڕ بوونه‌وی په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌ڵگایه‌کان له‌ جیهاندا وه‌ په‌یوه‌ست بوون به‌ڕووداوه‌ کان له‌ گۆشه‌ نیگای جیهانه‌وه‌، واتا جیهان له‌ ناو له‌پی ده‌ستی خۆتا ببینه‌ره‌وه‌.دووهه‌م ( رونالد روبرستون) ده‌ڵێت  جیهان   گیری  واتا ئه‌و نه‌شته‌رگه‌ریه‌یه ‌که‌ هه‌موو جیهان به‌یه‌که‌وه‌ ده‌بستێته‌وه‌ له‌  هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا وه‌ك ڕۆشنبیری،ئابوری،ڕامیاری،ت ه‌کنه‌لۆژی وه‌هه‌روه‌ها ژینگه‌.سێهه‌م  بریته ‌له‌ سندوقی دراوی نێوده‌وڵه‌تی جیهانی که‌ ڕێکخراوێکه‌ ڕاسته‌و خۆ  پشتگیره‌ بۆ ئه‌م فکره‌ له‌ ڕووی ئابوری بۆ ووڵاتانی دواکه‌وتو له‌ ڕووی به‌کارهێنانی ئه‌و ته‌کنه‌لۆژیایانه‌ی که‌ ئێستا جیهان سودمه‌نده‌ لێی، وه‌کاری  ئه‌م رێکخراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئاستی توانای مرۆڤه‌کان به‌رز بکاته‌وه‌ تا بتوانێت کاڵا کانی بفرۆشێت. چواره‌هه‌م   بر� �تیه‌ له‌ جیهان گیری  گه‌ردوونی ئه‌مه‌ش ڕه‌چاوی هیچ سنورێک ناکات بۆ ده‌ست تێوه‌ردانی کۆمه‌ڵگا له‌ ڕووی  ڕامیاری،ئابوری،رۆشن بیری ته‌نانه‌ت مۆراڵیش.واتا ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت  هیچ بایه‌خێکی نیه‌!. که‌واته‌ لێره‌وه‌ ده‌توانین ڕه‌هه‌ندی مێژووی جیهان گیری دابه‌ش بکه‌ین به‌ سه‌ر چه‌ند  قۆناخێك دا.ئه‌م  ڕه‌هه‌نده‌ مێژوویه‌ له‌ کۆنه‌وه‌ سه‌ر چاوه‌ی  گرتوه‌ به‌ڵام به‌م شێوه‌ی  ئێستا گه‌شه‌ی نه‌کردوه وه‌ ده‌توانین  بڵێن بۆچونێکی کۆمه‌ڵا‌یه‌تی ڕۆشنبیری گه‌ردونیه‌ له‌ جێگاو کاتی  خۆیدا پێوستی به‌ نه‌شو نمایه‌.له‌ پێنج  قۆناغی  سه‌ره‌کیدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌..‌قۆناغی یه‌که‌م بریتیه‌:له‌ کۆرپه‌له‌ییواتا قۆناغی ته‌کوین که‌ به‌رده‌وام بوو ئه‌م قۆناغه‌ له‌ ئه‌وروپا تا سه‌ده‌ی پانزده‌و نیوه‌ی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌، گۆڕانکاریه‌کی باشی به‌خۆیه‌وه‌ بینی به‌ فراوانی له‌ گۆمه‌ڵگای نه‌ته‌وه‌ی گۆشه‌نگای کاسۆلیکیه‌وه‌  وه‌ بووه‌  بیرێکی مه‌رکه‌زی جیهانی،‌ سه‌ره‌تایی جوگرافیایه‌کی پێشکه‌وت وله‌ ڕوا‌نگه‌ی مرۆڤیه‌تیه‌وه‌ بیرێکی نوێ بوو به‌ هیومانیتزم ناوبرا  یان به‌سه‌رده‌می له‌دایک بوونه‌وه‌ ڕێکخستنه‌وه‌ی گۆمه‌ڵگای ڕۆژئاوا له‌ سه‌ر بوونیادی نه‌ته‌وه‌یی که‌ ئه‌مه‌ سه‌ره‌تا بوو بۆ نه‌شو نماکردنی بیری جیهان گیری به‌ڵام به‌ ڕوویه‌کی تردا. قۆناغی دووه‌م بریتیه‌: له‌ پێگه‌یشتن ده‌ست  پێکردنی ئه‌م قۆناغه‌  له‌ ئه‌وروپا له‌  ناوه‌راستی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌وه‌ تا حه‌فتاکانی سه‌ده‌ی نۆزده‌ی به‌خۆیه‌وه‌ بینی که‌به‌ گرنگترین قۆناغ داده‌نرێت که‌ کۆك بوونه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌ما فکریانه‌ی که‌ ده‌ووڵه‌تان  ڕێکه‌وتنام� �‌ ی په‌یوه‌نده‌کانی خۆیان به‌شێوه‌یه‌کی ئاشکرا  گرێدا وه‌ کۆمه‌ڵیك له‌ پڕۆتۆکۆلاتی مرۆڤایه‌تی ئه‌و سه‌رده‌مه‌  ئیمزا کرا وه‌ په‌یوه‌ندیه‌کی باش له‌ نێوان ده و‌ڵه‌تانی تری دونیا دروست کرا له‌ سه‌ر بنه‌مایی نه‌ته‌وه‌یی و جیهان و ئابوری هه‌ر چه‌ند کۆمه‌ڵێك کێشه‌ دروست بوو له‌ نێوان ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپی و دان پێدانانی ده‌وڵه‌تانی تری جیهان له‌لایان ڕۆژئاواوه‌. قۆناغی سێهه‌م بریتیه‌: له‌ قۆناغی  ده‌رچونئه‌م قۆناغه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌وه‌ ده‌ستی پێکرد تا ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی بیست. بڵاوبوونه‌وه‌ی جیهان گیری له‌م سه‌رده‌مه‌دا  ناڕاسته‌و خۆ به‌ چوار ئاقاری گرنگدا‌ خۆی ده‌نوێنێت ( کۆمه‌ڵگای نه‌ته‌وه‌یی)،(سیسته‌می جیهانی کۆمه‌ڵگاکان)، (تێگه‌یشتن له‌ مافی تاکه‌ که‌س)،(تێگه‌یشتن له‌ مرۆڤایه‌تی) له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا مافدان  به‌ تایبه‌ت مه‌ندی کۆمه‌ڵگا نه‌ته‌وه‌ییه‌کان وه‌ توانای  ژیان له‌م کۆمه‌ڵگایانه‌دا ئه‌گه‌رچی خاوه‌نی  دوو ناسنامه‌ی جیاوازیش  بێت. لێره‌وه‌ ده‌ست  پێکردنی  خاڵی ده‌رچوونه‌ تازه‌ کردنه‌ وه‌ی فکری مرۆڤایه‌تییه‌ له‌ گه‌ڵ جێبه‌جێکردنی دا . به‌ڵام ئه‌مه‌ بووه‌ هۆی کۆچێکی  جیهان گیری هه‌رچه‌نده‌ شێوه‌ی په‌یوه‌ندی په‌ره‌ی سه‌ند به‌ شێوه‌یه‌کی بێ شومار توانی گه‌شه‌یی په‌یوه‌ندی جیهان گیری  گه‌ردوونی دروست بکات وه‌ك یاری ئۆڵمپیات،خه‌ڵاتی نۆبڵ... به‌ڵام ڕووداوی قۆناغی  جه‌نگی  جیهانی یه‌که‌م ڕویداو( عصبةالامم) دروست بوو.                     � �     : قۆناغی چواره‌م بریتیه‌:له‌ کێشه‌ی گرتنه‌ ده‌سه‌ ڵات  به‌رده‌وام بوو ئه‌م قۆناغه‌ تا سه‌ده‌ی بیست و ساڵه‌کانی شه‌ست   جیاوازی بیرو بۆچونه‌ جیهانیه‌کان و دروست کردنی میحوه‌ری هاوپه‌یمانی و  جه‌نگی سارد و  پاشان دروست کردنی بۆمبی ئه‌تۆمی،هه‌ڵدانی مانگی ده‌ست کرد و چوونه‌ سه‌ر مانگ، دروست بوونی  ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یه‌گرتوه‌کان‌ ، سه‌ر هه‌ڵدانی جیهانی سێهه م. قۆناغی کۆتایی بریتیه‌: له‌ قۆناغی دڵنیا نه‌بوون: ده‌ست پێکردنی ئه‌م قۆناغه‌ له‌ شه‌سته‌کانه‌ وه‌ ده‌ست پێده‌کات  له‌دوای دروست کردنی چه‌کی ئه‌تۆمی و کیمیایی،بایه‌لۆژی . خۆکردن به‌ماڵی ڕۆشنیر‌یه‌ جیهانیه‌ کاندا وه‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی سیسته‌می مافه‌کانی مرۆڤ و گرنگی دان به‌  شارستانیه‌تی فه‌لسه‌فه‌ی دامه‌زراندنی چه‌نده‌ها ڕێکخراوی پیشه‌ی و کۆمه‌ڵه‌کانی مافی مرۆڤ له‌ جیهاندا  پاشان ڕوخاندنی سۆڤیه‌ت و ڕوخاندنی دیواری  به‌رلین وه‌ پاشان گرنگی دان به‌سه‌رمایه‌کانی جیهان خستنه‌ گه‌ڕو  ‌ نه‌هێشتنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ی و دروست کردنی فابریکی گه‌وره‌ پێکهاته‌که‌ی له‌ که‌مه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌کان و بڵاو کردنه‌وه‌ی  فکری کاپیتالیزمی پشتگیری کردنی وه‌ گه‌وره‌کردنی شۆڕشی پیشه‌سازی به‌ هه‌موو وورده‌کاریه‌کانیه‌وه‌ له‌ڕوی کیمایی،ئه‌لکترۆنی .په‌یوه‌ندی هه‌موو ته‌کنه‌ لۆژیاکانی سه‌رده‌م وه‌ بۆیه‌ ده‌ڵێن ئابووری پشتگیرێکی ته‌واوی جیهان گیریه‌ وه‌ فراوان کردنی بازاڕی جیهانی پێشبڕکێ کردن  تیدا(1947)له‌م ساڵه‌وه‌ توانرا بازاڕی جیهانی بۆ جیهان گیری  ئاماده‌ بکرێت وه‌ خۆسه‌پاندنی و دروست کردنی ڕێکه‌وتن نامه‌ی بازاڕی جیهانی که‌ له‌ ساڵی (1950) بریتی بوو له‌(308)بلیون دۆلار،  به‌ڵام تا ساڵی (1993)  گه‌یشته‌ (3.80) ترلیۆن له‌گه‌ڵ زیاد بوونی قه‌رزدا ئالێره‌وه‌   بۆ� �ان ده‌ر ده‌که‌وێت   که‌ بازاڕی جیهانی  پشتگیری ته‌واو وه‌ به‌ دڵنیا بوونیشه‌وه‌  بۆ جیهان گیری ئه‌م فابریکانه‌ که‌ خاوه‌نه‌کانیان  خاوه‌نی ناسنامه‌ی جیاوازن و هه‌ر ئه‌وانیشن  سه‌رکردایه‌ت� � جیهان گیری ده‌که‌ن واتا ده‌ست که‌وته‌ نیشتیمانیه‌کان بوون به‌ ده‌سکه‌وتی جیهانی وه‌ دروست بونی  ئه‌و کارگا‌نه‌ پێك هاته‌که‌ی هه‌موو خه‌ڵکی ناسنامه‌ جیاوازن تا کۆمه‌ڵگایه‌کی مه‌ده‌نی هاوچه‌رخ پێک بێت دوور له‌ ته‌سك بیری نه‌ته‌وه‌ی له‌ دروست بوونی ئه‌م  ئه‌م بیره‌ (35.000) نوسینگه‌ دروست بووکه‌ پێکهاته‌که‌ی بریتیه‌ له‌ خه‌ڵکی ناسنامه‌ جیاواز و(170.000) به‌شی له‌ جیهاندا بڵاو بۆته‌وه‌ که‌ (300) له‌ ڕێژه‌کی زۆر سه‌رسوڕماندان که‌ ده‌توانن داهاتی جیهان (%25) دابین بکات یان بڵێین پێوستیه‌کانی  جیهان دابین بکه‌ن. به‌ڵام له‌ هه‌مووی سه‌رسوڕهێنه‌ر تر ئه‌وه‌یه‌ که‌ زۆرینه‌ی ئه‌و دامه‌زراوانه‌  له‌ چوار ووڵاتی جیهانه‌وه‌ سه‌رچاوه ‌ده‌گرن ئه‌و ووڵاتانه‌  برتین له‌ ووڵاته‌  یه‌کگرتوه‌کانی ئه‌مریکا،ژاپۆن، ئه‌ڵمان،سویسرا.که‌ نزیکه‌ی (20.000) دامه‌زراوه‌ له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌یان  گرتوه‌.!پا� �ان ووشه‌ی جیهان  گیری ئه‌م ووشه‌یه‌ له‌ ڕاستیدا له‌ ووڵاته‌ یه‌کگرتوه‌کانی ئه‌مریکاوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌ که‌ پێ ده‌وتریت به‌ عه‌ره‌بی(العولمة) به‌ینگلیزی پێ ده‌وترێت.....) ئه‌م سیسته‌مه‌ نوێ جیهانیه‌.......Globalization( بریتی ه‌ له‌بچوك کردنه‌وه‌ی جیهان له‌ هه‌موو ڕووه‌کانی پێداوستی مرۆڤه‌وه‌ وه‌ك په‌یوه‌ندیه‌کان،ئابووری� �ڕۆشنبیری.....هتدله‌م به‌شه‌دا ته‌نها پێداچونه‌وه‌یه‌کی سانا بوو بۆ تێگیشتن  له‌ جیهان گیری پاشان ده‌مه‌وێت به‌ خوێنه‌ری ئازیز بڵێم که‌ بۆ سه‌رخستنی ئه‌م بیره‌ سێ دامه‌زراوه‌ی سه‌ره‌کی جیهانی پشتگیری له‌ جیهان گیری ده‌که‌ن له‌هه‌موو بواره‌کانی وه‌ك سه‌ربازی،ئابووری،هه‌موو فه‌رهه‌نگه‌کانی تری .یه‌که‌م: سندوقی دراوی نێو ده‌وڵه‌تیدووهه‌م: بانکی جیهانیسێیه‌م: ڕێکخراوی بازری جیهانی

8 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

العلم،الكتاب
......هو النور والمصباح و الشعلة التى تنير طريق الجهل و تزيح امام الآنسان صخرة الجهل والظلام ولفساد ومفتاح لفتح أبواب الحياة والوصول الى العلالي وقمة السعادة و نور اذا اشرقت أنار الكون كما قال تعالى (هل يستوى الذين يعلمون و الذين لا يعلمون و قل يسنوي الظلمات و النور)..........هو غذاء الروح وقود الشعلة المعرفة لا تكتمل الآضاءة الا به و لا نذوق طعم الحياة ولا نصل الى عالم المعرفة الا عن طريقة ..........عماد الحضارات و وسيلة لتقدم الافراد والمجتمعات بسببه يعيش الآنسان حياة سعيدة و يصل الى كل ما يطمح اليه و يتقدم في كل مجالات و على العكس اذا ابتعدنا عنه بقى الجهل والمرض والتخلف جا ثما على الشعوب التى اهملت دوره ولم تتسلح به ويكون سببا لتوقفها عن مواكبة مسيرة التقدم،.........وحده خير دليل على تقدم الامم والشعوب و ازدهارها ورفعتها وعدمها دليل على تأخر المجتمعات و فسادها.

9 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

ناپلیۆن بۆناپارت

    ناپلیۆن له‌ ساڵی‌ 1769 له‌ دوورگه‌ی‌ كۆریسكای‌ ئیتالیا له‌ بنه‌ماڵێكی‌ خانه‌دان له‌ دایك بوه‌ ، 5 ساڵ به‌ر له‌ له‌دایك بوونی‌ ناپلیۆن ئه‌و دورگه‌یه‌ له‌لایه‌ن فه‌ڕه‌نساوه‌ داگیركراوه‌. له‌ ته‌مه‌نی‌ 9 ساڵیدا چووه‌ته‌ قوتابخانه‌یه‌كی‌ سه‌ربازی و له‌ ساڵی‌ 1784 په‌یوه‌ندی‌ به‌ كۆلێژی‌ جه‌نگییه‌وه‌ كردوه‌، به‌هۆی‌ زیره‌كی‌ ‌و لێهالتوویه‌وه‌ له‌ماوه‌ی‌ ساڵێكدا ئه‌و كۆڵیژه‌ی‌ ته‌واكردوه‌، له‌ كاتێكدا ماوه‌ی‌ خوێندن تیایدا دوو ساڵ بووه‌، هه‌ربۆیه‌ له‌ ته‌مه‌نی‌ 16 ساڵیدا له‌ سوپای‌ فه‌ڕه‌نسادا بووه‌ته‌ ئه‌فسه‌ر. هه‌ڵایسانی‌ شۆڕشی‌ فه‌ڕه‌نسی‌‌و روخانی‌ سیستمی‌ پاشایه‌تی‌‌و هاتنه‌ كایه‌ی‌ سیستمی‌ كۆماری‌ له‌ ساڵی‌ 1793دا هه‌لێكی‌ باش بووه‌ بۆ ده‌ركه‌وتنی‌ ناپلیۆن به‌تایبه‌ت كاتێك فه‌ڕه‌نسیه‌كان گه‌مارۆی‌ شاری‌ تۆلۆنیاندا كه‌ له‌لایه‌ن به‌ریتانیاوه‌ داگیركرابوو ، ناپلیۆن له‌و پڕۆسه‌ی‌ گه‌مارۆدانه‌دا لێهاتووی‌ خۆی‌ پیشانداوه‌و سه‌رپه‌رشتی‌ هێزی‌ تۆپهاوێژی‌ كردوه‌‌و به‌وپه‌ڕی‌ دڵسۆزیه‌وه‌ جه‌نگاوه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردوه‌ كه‌ ناوبانگێكی‌ زۆر په‌یدا بكات.
    پاشان ناپلیۆن كراوه‌ته‌ سه‌ركرده‌ی‌ سوپای‌ فه‌ڕه‌نسا له‌ ئیتالیا‌و به‌هۆی‌ ئه‌و سه‌ركه‌وتننانه‌ی‌ كه‌ له‌ به‌ره‌ی‌ ئیتالیا له‌ نێوان ساڵانی‌ 1796_ 1797 به‌ده‌ستی‌ هێناوه‌و وه‌ك پاڵه‌وانێكی‌ نیشتیمانیی‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ وڵاته‌كه‌ی‌، پاشان به‌مه‌به‌ستی‌ له‌ناوبردنی‌ رێگای‌ بازری‌ نێوان به‌ریتانیا‌و هیندستان ناپلیۆن به‌ سه‌ركردایه‌تی‌ سوپای‌ وڵاته‌كی‌ میسر داگیر ده‌كات ، به‌ڵام دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ جه‌نگی‌ عه‌كادا شكست ده‌هێنێت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ فه‌ڕه‌نسا.
    ناپلیۆن له‌ ساڵی‌ 1799 له‌ كۆده‌تایه‌كی‌ سه‌ربازیدا به‌شداری‌ ده‌كات ‌و دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ حكومه‌تیكی‌ نوێ‌ پێكده‌هێنرێت ده‌كرێته‌ راوێژكاری‌ یه‌كه‌می‌ وڵاته‌كه‌ی‌‌و بۆماوه‌ی‌ 15 ساڵ نازناوی‌ راوێژكاری‌ ده‌بێت‌و پاشان خۆی‌ وه‌ك ئیمبراتۆر ده‌ناسێنێت . له‌ ساڵی‌ 1805 دا جه‌نگ دژی‌ هه‌ر سێ‌ زلهێزی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ جیهان به‌ریتانیا‌و نه‌مسا‌و روسیا به‌رپا ده‌كات، هه‌رچه‌نده‌ له‌ جه‌نگی‌ ئوسترلتیندا نه‌مسا‌و روسیای‌ شكست پێهێناوه‌، به‌ڵام له‌ 1806 دا روسیا سوپای‌ فه‌ڕنسا تێكده‌شكێنێت ، دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ روسیا ئاماده‌ نابێت ببێته‌ ئه‌ندامی‌ ئه‌و هاوپه‌یمانیه‌ته‌ی‌ كه‌ ناپلیۆن دروستیكردبوو، له‌ ساڵی‌ 1812 دا ناپلیۆن هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر روسیا، هه‌رچه‌نده‌ به‌شێكی‌ زۆری‌ ولاتی‌ روسیا داگیر ده‌كات به‌ڵام سه‌رما‌و برسیه‌تی‌ هه‌ره‌س به‌ سوپاكه‌ی‌ ناپلیۆن ده‌هێنێت‌و نزیكه‌ی‌ 25 هه‌زار سه‌ربازی‌ ئه‌و سوپایه‌ گیان له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن.
    له‌ساڵی‌ 1814 دا ناپلیۆن له‌ جه‌نگی‌ وا (ترلۆدا) شكستێكی‌ گه‌وره‌ ده‌خوات ‌و ناچار ده‌كرێت ده‌ست له‌ پۆسته‌كه‌ی‌ بكێشێته‌وه‌و نه‌فی‌ ده‌كرێت بۆ دورگه‌ی‌ ئه‌لبای‌ كه‌ناری‌ ئیتالیا ، كه‌متر له‌ ساڵێك له‌و دورگه‌یه‌ ده‌مێنێته‌وه‌، دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ناكۆكی‌ نێوان نه‌یاره‌كانی‌ ده‌قۆزێته‌وه‌‌و ده‌یه‌وێت سه‌ر له‌ نوێ‌ ده‌سه‌ڵات بگرێته‌وه‌ ده‌ست، به‌ڵام سه‌ركه‌وتوو نابێت‌و نه‌فی‌ ده‌كرێته‌وه‌‌و له‌ 5 ئایاری‌ 1821 له‌ دورگه‌ی‌ (سانت هیلینی‌ زه‌ریای‌) ئه‌تڵه‌سیی‌ به‌ نه‌خۆشی‌ شیرپه‌نجه‌ی‌ گه‌ده‌ كۆچی‌ دوایی‌ ده‌كات ‌و هه‌ر له‌وێش ئه‌سپه‌رده‌ی‌ ده‌كه‌ن، به‌ڵام له‌ ساڵی‌ 1840 ته‌رمه‌كه‌ی‌ ده‌هێننه‌وه‌ بۆ وڵات ‌و له‌ پاریس ده‌ینێژن.

10 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

ابن سينا (370-428هـ / 980 -1037م)

    أبو علي الحسين بن عبد الله بن الحسن بن علي بن سينا، فيلسوف وطبيب وعالم طبيعي اشتهر في القرنين الرابع والخامس الهجريين / الحادي عشر الميلادي. ولد في أفشنة وهي قرية مجاورة لبخارى (التي تقع الآن في جمهورية أزبكستان السوفيتية).
    نشأ ابن سينا وترعرع في ظل أسرة مستقيمة متكاملة، فقد كان والده من بلخ، ثم انتقل إلى بخارى في أيام حكم الأمير نوح بن منصور حيث قام على ضيعة من ضياع بخارى اسمها خرميثن، ولكنه سكن بأفشنة وأقام بها، حيث كانت قريبة من مقر عمله، ومن هذه القرية اختار زوجته سارة التي أنجبت له ولدين أكبرهما هو ابن سينا ثم انتقلت الأسرة بعد ذلك إلى بخارى.
    ولما كان أبوه من الحكام فقد استطاع أن يوفر له ولأخيه تعليما مثاليا بالنسبة لثقافـة ذلك العصر. فأحضر لهما والدهما معلما للقرآن ومعلما للأدب. وفي سن العاشرة كان ابن سينا قد أتم حفظ القرآن ودرس كثيرا من كتب الأدب، ثم أرسله أبوه إلى رجل يعلمه الحساب، وكان هذا الرجل بقالا، إلا أنه كان عليما بالحساب. ثم درس ابن سينا الفقه وطرق البحث والمناظرة، وقرأ التصوف فكان من أفضل السالكين فيه.
    ثم قدم إلى بخارى رجل اسمه أبو عبد الله الناتلي وكان يدعى المتفلسف، فنزل ضيفا في دار ابن سينا فعلمه شيئا من الفلسفة أثناء إقامته عندهم. فبدأ الناتلي بكتاب في المنطق. ولكن ابن سينا كان يتصور المسائل المنطقية خيرا منه، وكثيرا ما بُهر أستاذه بمعرفته بدقائق المنطق وتفصيلاته. وتولى ابن سينا بعد ذلك قراءة كتب المنطق وشروحها بنفسه حتى أتقن هذا العلم ووقف على دقائقه. ثم شرع بعد ذلك في دراسة كتاب في أصول الهندسة وقرأه على أستاذه أيضا، لكنه لم يقرأ عليه سوى خمسة أو ستة أشكال من أول الكتاب، ثم تولى بعد ذلك تعلم بقية الكتاب بنفسه. ولما غادر أستاذه إلى بخارى، أخذ ابن سينا في دراسة العلم الطبيعي، وانفتحت عليه أبواب العلم فعرج على الطب فدرسه ونبغ فيه في مدة قصيرة، إذ لم يجده ابن سينا من العلوم الصعبة فأتقنه حتى أصبح متميزا فيه، ولجأ إليه كبراء الطب يقرءون عليه أنواعه والمعالجات المقتبسة من التجربة، كما تولى علاج المرضى، ولم يكن يتقاضى أجرا نظير ذلك.
    تفرغ ابن س ينا للدرس وانقطع للعلم، فلم ينم ليلة واحدة بطولها ولا اشتغل في النهار بغير العلم، وفي خلال هذه المدة لم ينقطع عن دراسة الفقه وجميع أجزاء الفلسفة. وكانت له طريقته الخاصة في فهم القضايا والحجج، فقد كان يرتب المسألة التي يريد فهمها على شكل قياس منطقي، ويجتهد في إيجاد الحد الأوسط ‎‎واستكشافه، لأنه كان يعتقد أنه لا يمكنه فهم المسألة إلا إذا عرف الحد الأوسط. وكان يجهد نفسه في ذلك، فأحيانا يقع على الحد الأوسط بعد طول عناء، وأحيانا أخرى ييأس من ذلك فيقوم إلى الجامع فيتوضأ ويصلي ويتجه إلى الله بالدعاء رجاء أن يوفقه ويفتح عليه مغاليق المسألة، ثم يأوي إلى فراشه فيفتح الله عليه في المنام ما انغلق عليه فيستيقظ في الصباح ويتصدق على الفقراء حمدا لله على ما أنعم عليه من نعم.
    ولقد أنهى ابن سينا تحصيل جميع العلوم المعروفة في عصره وهو في سن السادسة عشرة. وحدث بعد ذلك أن الأمير نوح بن منصور مرض، وحار الأطباء في علاجه، فجرى اسم ابن سينا في حضرة الأمير، فأمر بإحضاره ليشارك الأطباء المشورة والعلاج. فحضر وقام على علاج الأمير حتى شفي. فقربه الأمير، ثم استأذنه ابن سينا بعد ذلك في أن يدخل مكتبة القصر، فأذن له الأمير. وكانت مكتبة ضخمة لم يكن يدخلها أحد إلا بإذن الأمير. فقرأ ابن سينا كل ما في المكتبة وظفر بفوائدها وعرف مرتبة كل رجل في علمه حتى احترقت هذه المكتبة في اضطرابات حدثت بالدولة السامانية، ولم يبق منها إلا ما حواه ابن سينا بعقله وقلبه.
    ولقد فرغ ابن سينا من تحصيل جميع العلوم من لغة وفقه وحساب وهندسة ومنطق وفلسفة وطب وهو في سن الثامنة عشر، ووقف على تفصيلاتها ودقائقها وأغراضها، إلا علما واحد استعصى عليه ولم يفهمه وهو علم ما بعد الطبيعة (الإلهيات). فقد قرأ كتاب أرسطو في هذا العلم ولم يفهم منه شيئا، وأعاد قراءته أربعين مرة حتى حفظه عن ظهر قلب دون أن يفهمه. وفي يوم من الأيام ذهب إلى السوق فعرض عليه دلال كتابا صغيرا في أغراض ما بعد الطبيعة، فرده ابن سينا ردا متبرما متحججا بأنه علم لا فائدة منه. فأخبره الدلال بأن الكتاب سعره ثلاثة دنانير فقط وصاحبه في حاجة إلى ثمنه، فاشتراه منه، فإذا هو كتاب الفارابي في أغراض ما بعد الطبيعة. فأسرع ابن سينا إلى البيت وقرأه فانفتح ما استغلق عليه في الحال لأنه كان يحفظ كت اب أرسطو، ففرح لهذا وتصدق كثيرا على الفقراء. لكن العلم لم ينضج في ذهنه إلا بعد أن بلغ مدارك الرجال، واكتسب الخبرات من السفر والترحال.
    بدأ ابن سينا أسفاره بعد أن اضطربت أمور الدولة السامانية، وبعد أن مات والده وكان عمره اثنتين وعشرين سنة آنذاك، فخرج من بخارى إلى كركانج، وكان يلبس زي الفقهاء، فأكرمه أمير خوارزم وقرر له راتبا شهريا يقوم به. وانتقل بعد ذلك إلى جرجان وخراسان وقصد الأمير قابوس فأكرم وفادته. ولما أسر الأمير قابوس وسجن غادر إلى دهستان ومرض بها مرضا صعبا، فغادر إلى جرجان، حيث التقى بأبي عبد الله الجوزجاني.
    وفي جرجان تنقل ابن سينا من قصر أمير إلى آخر حتى تقلد الوزارة مرتين لشمس الدولة في همدان. وقد عانى كثيرا من الدسائس والفتن التي كانت مستعرة بين أمراء ذلك العصر حتى أنه تعرض للتشريد والنهب والسجن والطرد من الوظائف السياسية. ولكنه رغم هذه الحياة السياسية المتقلبة لم ينقطع عن الكتابة والدرس والتأليف. فكان يبدأ الدرس مع تلاميذه في أول الليل، يملي عليهم الكتب دون أن يحضره الكتاب، وفي الصباح يذهب إلى الوزارة يدير شئونها.
    ولقد تميزت إسهامات ابن سينا في جوانب كثيرة من المعرفة أودعها مؤلفاته العديدة التي وصلت ما يقارب مائتين وخمسين مؤلفا، بين كتاب ورسالة ومقالة، صنفها في شتى أنواع العلوم والمعارف منها الرياضيات والمنطق، والأخلاق، والطبيعيات، والطب، والفلسفة. إلا أن أبرز إنجازاته تظهر في مجال الطب فصنف فيه كتابه القانون ، الذي وضع فيه ملاحظات دقيقة مثل ربطه بين السل وأمراض الرئة الأخرى، والإشارة إلى دور الماء والأتربة في نقل العدوى المرضية إضافة إلى الربط بين العوامل النفسية والعاطفية والمرض وأسباب الشذوذ. ولقد نال هذا الكتاب شهرة كبيرة في الأوساط الطبية، فقد شرحه من قبل عدد كبير من الأطباء الذين جاءوا من بعده. كما ترجم إلى لغات أوروبية عديدة، حيث ظل يدرس في جامعات أوروبا طوال أربعة قرون متصلة. علاوة على ذلك فيعد ابن سينا واحدا من أشهر الشعراء الذين وضعوا أرجوزات في العلوم. وتعد أرجوزته في الطب من أشهر هذه الأرجوزات.
    أما عن إسهاماته في الطبيعيات، فتظهر في كتبه الشفاء ، والنجاة ، والإشارات . ولقد تميزت فلسفة ابن سينا بأنها تؤلف بين الفلسفة اليونانية والفلسفة الإسلامية. وقد كان ابن سينا من الرافضين لفكرة تحويل المعادن الرخيصة إلى ذهب . كما درس الظواهر الطبيعية ك قزح وتشكل الصورة بورود الضوء إلى العين. وناقش فكرة الما لا نهاية، وقال إن سرعة الضوء لا نهائية، ودرس علاقة الزمن بالحركة، وأجرى تجاربه وقياساته لحساب الكثافة النوعية للعديد من المواد، وابتكر ميزانا للحرارة يقوم على تمدد الغاز المحصور.
    و مما يؤسف له أن ابن سينا رغم عقليته الفذة في الطب وسائر العلوم لم يكن من المهتمين بصحتهم. ففي آخر حياته كثرت عليه الأمراض، وحاول بعض خدمه التخلص منه لنهب أمواله، وشعر هو بضعف صحته، وعرف أن قوته قد سقطت فامتنع عن مداواة نفسه حتى أدركته المنية عام 428هـ / 1037 م بهمدان.

11 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

إبن زيدون


ولد الشاعر "أحمد بن عبد الله بن أحمد بن أحمد بن غالب بن زيد المخزومي" سنة 394هـ= 1003م بالرصافة من ضواحي قرطبة، وهي الضاحية التي أنشأها "عبد الرحمن الداخل" بقرطبة، واتخذها متنزهًا له ومقرًا لحكمه، ونقل إليها النباتات والأشجار النادرة، وشق فيها الجداول البديعة حتى صارت مضرب الأمثال في الروعة والجمال، وتغنّى بها الكثير من الشعراء.

وفي هذا الجو الرائع والطبيعة البديعة الخلابة نشأ ابن زيدون؛ فتفتحت عيناه على تلك المناظر الساحرة والطبيعة الجميلة، وتشربت روحه بذلك الجمال الساحر، وتفتحت مشاعره، ونمت ملكاته الشاعرية والأدبية في هذا الجو الرائع البديع.

وينتمي "ابن زيدون" إلى قبيلة "بني مخزوم" العربية، التي كانت لها مكانة عظيمة في الجاهلية و الإسلام، وعرفت بالفروسية والشجاعة.

وكان والده من فقهاء "قرطبة" وأعلامها المعدودين، كما كان ضليعًا في علوم اللغة العربية، بصيرًا بفنون الأدب، على قدر وافر من الثقافة والعلم.

أما جده لأمة "محمد بن محمد بن إبراهيم بن سعيد القيسي" فكان من العلماء البارزين في عصره، وكان شديد العناية بالعلوم، وقد تولى القضاء بمدينة "سالم"، ثم تولى أحكام الشرطة في قرطبة. أحمد بن عبد الله بن أحمد بن غالب بن زيدون المخزومي الأندلسي، أبو الوليد المعروف بـابن زيدون (394هـ-ولد الشاعر "أحمد بن عبد الله بن أحمد بن أحمد بن غالب بن زيد المخزومي" سنة [394هـ= 1003م] بالرصافة من ضواحي قرطبة، وهي الضاحية التي أنشأها "عبد الرحمن الداخل" بقرطبة، واتخذها متنزهًا له ومقرًا لحكمه، ونقل إليها النباتات والأشجار النادرة، وشق فيها الجداول البديعة حتى صارت مضرب الأمثال في الروعة والجمال، وتغنّى بها الكثير من الشعراء.

وفي هذا الجو الرائع والطبيعة البديعة الخلابة نشأ ابن زيدون؛ فتفتحت عيناه على تلك المناظر الساحرة والطبيعة الجميلة، وتشربت روحه بذلك الجمال الساحر، وتفتحت مشاعره، ونمت ملكاته الشاعرية والأدبية في هذا الجو الرائع البديع.

وينتمي "ابن زيدون" إلى قبيلة "بني مخزوم" العربية، التي كانت لها مكانة عظيمة في الجاهلية والإسلام، وعرفت بالفروسية والشجاعة.

وكان والده من فقهاء "قرطبة" وأعلامها المعدودين، كما كان ضليعًا في علوم اللغة العربية، بصيرًا بفنون الأدب، على قدر وافر من الثقافة والعلم.

أما جده لأمة "محمد بن محمد بن إبراهيم بن سعيد القيسي" فكان من العلماء البارزين في عصره، وكان شديد العناية بالعلوم، وقد تولى القضاء بمدينة "سالم"، ثم تولى أحكام الشرطة في "قرطبة".


كفالة الجد

وما كاد "ابن زيدون" يبلغ الحادية عشرة من عمره حتى فقد أباه، فتولى جده تربيته، وكان ذا حزم وصرامة، وقد انعكس ذلك على أسلوب تربيته لحفيده، وهو ما جنبه مزالق الانحراف والسقوط التي قد يتعرض لها الأيتام من ذوي الثراء.

واهتم الجد بتربية حفيده وتنشئته تنشئة صحيحة وتعليمه العربية والقرآن والنحو والشعر والأدب، إلى غير ذلك من العلوم التي يدرسها عادةً الناشئة، ويقبل عليها الدارسون.

وتهيأت لابن زيدون -منذ الصغر- عوامل التفوق والنبوغ، فقد كان ينتمي إلى أسرة واسعة الثراء، ويتمتع بالرعاية الواعية من جده وأصدقاء أبيه، ويعيش في مستوى اجتماعي وثقافي رفيع، فضلا عما حباه الله به من ذكاء ونبوغ، وما فطره عليه من حب للعلم والشعر وفنون الأدب.


ابن زيدون متعلمًا

ومما لا شك فيه أن "ابن زيدون" تلقى ثقافته الواسعة وحصيلته اللغوية والأدبية على عدد كبير من علماء عصره وأعلام الفكر والأدب في الأندلس، في مقدمتهم أبوه وجده، ومنهم كذلك "أبو بكر مسلم بن أحمد بن أفلح" النحوي المتوفى سنة 433هـ=1042م وكان رجلاً متدينًا، وافر الحظ من العلم والعقيدة، سالكًا فيها طريق أهل السنة، له باع كبير في العربية ورواية الشعر.

كما اتصل "ابن زيدون" بكثير من أعلام عصره وأدبائه المشاهير، فتوطدت علاقته -في سن مبكرة- بأبي الوليد بن جَهْور الذي كان قد ولي العهد ثم صار حاكمًا، وكان حافظًا للقرآن الكريم مجيدًا للتلاوة، يهتم بسماع العلم من الشيوخ والرواية عنهم، وقد امتدت هذه الصداقة بينهما حتى جاوز الخمسين، وتوثقت علاقته كذلك بأبي بكر بن ذَكْوان الذي ولي منصب الوزارة، وعرف بالعلم والعفة والفضل، ثم تولى القضاء بقربة فكان مثالا للحزم والعدل، فأظهر الحق ونصر المظلوم، وردع الظالم.


وزيرًا

كان "ابن زيدون" من الصفوة المرموقة من شباب قرطبة؛ ومن ثم فقد كان من الطبيعي أن يشارك في سير الأحداث التي تمر بها.

وقد ساهم "ابن زيدون" بدور رئيسي في إلغاء الخلافة الأموية بقرطبة، كما شارك في تأسيس حكومة جَهْوَرِيّة بزعامة "ابن جهور"، وإن كان لم يشارك في ذلك بالسيف والقتال، وإنما كان له دور رئيسي في توجيه السياسة وتحريك الجماهير، وذلك باعتباره شاعرًا ذائع الصيت، وأحد أعلام "قرطبة" ومن أبرز أدبائها المعروفين، فسخر جاهه وثراءه وبيانه في التأثير في الجماهير، وتوجيه الرأي العام وتحريك الناس نحو الوجهة التي يريدها.

وحظي "ابن زيدون" بمنصب الوزارة في دولة "ابن جهور"، واعتمد عليه الحاكم الجديد في السفارة بينه وبين الملوك المجاورين، إلا أن "ابن زيدون" لم يقنع بأن يكون ظلا للحاكم، واستغل أعداء الشاعر ومنافسوه هذا الغرور منه وميله إلى التحرر والتهور فأوغروا عليه صدر صديقه القديم، ونجحوا في الوقيعة بينهما، حتى انتهت العلاقة بين الشاعر والأمير إلى مصيرها المحتوم.


ابن زيدون وولادة

كان ابن زيدون شاعرًا مبدعًا مرهف الإحساس، وقد حركت هذه الشاعرية فيه زهرة من زهرات البيت الأموي، وابنة أحد الخلفاء الأمويين، وهي "ولادة بنت المستكفي"، وكانت شاعرة أديبة، جميلة الشكل، شريفة الأصل، عريقة الحسب، وقد وصفت بأنها "نادرة زمانها ظرفًا وحسنًا وأدبًا".

وأثنى عليها كثير من معاصريها من الأدباء والشعراء، وأجمعوا على فصاحتها ونباهتها، وسرعة بديهتها، وموهبتها الشعرية الفائقة، فقال عنها "الصنبي": "إنها أديبة شاعرة جزلة القول، مطبوعة الشعر، تساجل الأدباء، وتفوق البرعاء".

وبعد سقوط الخلافة الأموية في "الأندلس" فتحت ولادة أبواب قصرها للأدباء والشعراء والعظماء، وجعلت منه منتديًا أدبيًا، وصالونًا ثقافيًا، فتهافت على ندوتها الشعراء والوزراء مأخوذين ببيانها الساحر وعلمها الغزير.

وكان "ابن زيدون" واحدًا من أبرز الأدباء والشعراء الذين ارتادوا ندوتها، وتنافسوا في التودد إليها، ومنهم "أبو عبد الله بن القلاس"، و"أبو عامر بن عبدوس" اللذان كانا من أشد منافسي ابن زيدون في حبها، وقد هجاهما "ابن زيدون" بقصائد لاذعة، فانسحب "ابن القلاسي"، ولكن "ابن عبدوس" غالى في التودد إليها، وأرسل لها برسالة يستميلها إليه، فلما علم "ابن زيدون" كتب إليه رسالة على لسان "ولادة" وهي المعروفة بالرسالة الهزلية، التي سخر منه فيها، وجعله أضحوكة على كل لسان، وهو ما أثار حفيظته على "ابن زيدون"؛ فصرف جهده إلى تأليب الأمير عليه حتى سجنه، وأصبح الطريق خاليًا أمام "ابن عبدوس" ليسترد مودة "ولادة".


الفرار من السجن

وفشلت توسلات "ابن زيدون" ورسائله في استعطاف الأمير حتى تمكن من الفرار من سجنه إلى "إشبيلية"، وكتب إلى ولادة بقصيدته النونية الشهيرة التي مطلعها:



أضحى التنائي بديلا من تدانينا----وناب عن طيب لقيانا تجافينا



وما لبث الأمير أن عفا عنه، فعاد إلى "قرطبة" وبالغ في التودد إلى "ولادة"، ولكن العلاقة بينهما لم تعد أبدًا إلى سالف ما كانت عليه من قبل، وإن ظل ابن زيدون يذكرها في أشعاره، ويردد اسمها طوال حياته في قصائده.

ولم تمض بضعة أشهر حتى توفي الأمير، وتولى ابنه "أبو الوليد بن جمهور" صديق الشاعر الحميم، فبدأت صفحة جديدة من حياة الشاعر، ينعم فيها بالحرية والحظوة والمكانة الرفعية.

ولكن خصوم الشاعر ومنافسيه لم يكفوا عن ملاحقته بالوشايات والفتن والدسائس حتى اضطر الشاعر ـ في النهاية ـ إلى مغادرة "قرطبة" إلى "إشبيلية" وأحسن "المعتضد بن عباد" إليه وقربه، وجعله من خواصه وجلسائه، وأكرمه وغمره بحفاوته وبره.


في إشبيلية

واستطاع "ابن زيدون" بما حباه الله من ذكاء ونبوغ أن يأخذ مكانة بارزة في بلاط "المعتضد"، حتى أصبح المستشار الأول للأمير، وعهد إليه "المعتضد"، بالسفارة بينه وبين أمراء الطوائف في الأمور الجليلة والسفارات المهمة، ثم جعله كبيرًا لوزرائه، ولكن "ابن زيدون" كان يتطلع إلى أن يتقلد الكتابة وهي من أهم مناصب الدولة وأخطرها، وظل يسعى للفوز بهذا المنصب ولا يألو جهدًا في إزاحة كل من يعترض طريقه إليه حتى استطاع أن يظفر بهذا المنصب الجليل، وأصبح بذلك يجمع في يديه أهم مناصب الدولة وأخطرها وأصبحت معظم مقاليد الأمور في يده.

وقضى "ابن زيدون" عشرين عامًا في بلاط المعتضد، بلغ فيها أعلى مكانة، وجمع بين أهم المناصب وأخطرها.

فلما توفي "المعتضد" تولى الحكم من بعده ابنه "المعتمد بن عباد"، وكانت تربطه بابن زيدون أوثق صلات المودة والألفة والصداقة، وكان مفتونًا به متتلمذًا عليه طوال عشرين عامًا، وكان بينهما كثير من المطارحات الشعرية العذبة التي تكشف عن ود غامر وصداقة وطيدة.


المؤامرة على الشاعر

وحاول أعداء الشاعر ومنافسيه أن يوقعوا بينه وبين الأمير الجديد، وظنوا أن الفرصة قد سنحت لهم بعدما تولى "المعتمد" العرش خلفًا لأبيه، فدسوا إليه قصائد يغرونه بالفتك بالشاعر، ويدعون أنه فرح بموت "المعتضد"، ولكن الأمير أدرك المؤامرة، فزجرهم وعنفهم، ووقّع على الرقعة بأبيات جاء فيها:



كذبت مناكم، صرّحوا أو جمجموا----الدين أمتن، والمروءة أكرم

خنتم ورمتم أن أخون، وإنما----حاولتمو أن يستخف "يلملم"



وختمها بقوله محذرًا ومعتذرًا:



كفوا وإلا فارقبوا لي بطشةً----تلقي السفيه بمثلها فيحلم



وكان الشاعر عند ظن أميره به، فبذل جهده في خدمته، وأخلص له، فكان خير عون له في فتح "قرطبة"، ثم أرسله المعتمد إلى "إشبيلية" على رأس جيشه لإخماد الفتنة التي ثارت بها، وكان "ابن زيدون" قد أصابه المرض وأوهنته الشيخوخة، فما لبث أن توفي بعد أن أتمّ مهمته في [ أول رجب 463هـ= 4 من إبريل 1071م] عن عمر بلغ نحو ثمانية وستين عامًا.


غزليات ابن زيدون

يحتل شعر الغزل نحو ثلث ديوان "ابن زيدون"، وهو في قصائد المدح يبدأ بمقدمات غزلية دقيقة، ويتميز غزله بالعذوبة والرقة والعاطفة الجياشة القوية والمعاني المبتكرة والمشاعر الدافقة التي لا نكاد نجد لها مثيلا عند غيره من الشعراء إلا المنقطعين للغزل وحده من أمثال "عمر بن أبي ربيعة"، "وجميل بن مَعْمَر"، و"العبّاس بن الأحنف".

ومن عيون شعره في الغزل تلك القصيدة الرائعة الخالدة التي كتبها بعد فراره من سجنه بقرطبة إلى "إشبيلية"، ولكن قلبه جذبه إلى محبوبته بقرطبة فأرسل إليها بتلك الدرة الفريدة (النونية) التي يقول في مطلعها:

أضحى التنائي بديلا من تدانينا----وناب عن طيب لقيانا تجافينا


الوصف عند ابن زيدون

انطبع شعر "ابن زيدون" بالجمال والدقة وانعكست آثار الطبيعة الخلابة في شعره، فجاء وصفه للطبيعة ينضح بالخيال، ويفيض بالعاطفة المشبوبة والمشاعر الجياشة، وامتزج سحر الطبيعة بلوعة الحب وذكريات الهوى، فكان وصفه مزيجًا عبقريًا من الصور الجميلة والمشاعر الدافقة، ومن ذلك قوله:



إني ذكرتك بالزهراء مشتاقًا----والأفق طلق،و وجه الأرض قد راقا

وللنسيم اعتلال في أصائله ----كـأنه رق لي فاعتل إشفاقًـا

والروض عن مائة الفضي مبتسم----كما شققت عن اللبات أطواقً

نلهو بما يستميل العين من زهر ----جال الندى فيه حتى مال أعناقًا

كأنه أعينه إذ عاينت أرقي---- بكت لما بي، فجال الدمع رقراقا

ورد تألق في ضاحي منابته ----فازداد منه الضحى في العين إشراقًا

سرى ينافحه نيلوفر عبق ----وسنان نبه منه الصبح أحداقًا

الإخوانيات الشعرية عند ابن زيدون

كان "ابن زيدون" شاعرًا أصيلا متمكنا في شتى ضروب الشعر ومختلف أغراضه، وكان شعره يتميز بالصدق والحرارة والبعد عن التكلف، كما كان يميل إلى التجديد في المعاني، وابتكار الصور الجديدة، والاعتماد على الخيال المجنح؛ ولذا فقد حظي فن الإخوانيات عنده بنصيب وافر من هذا التجديد وتلك العاطفة، ومن ذلك مناجاته الرقيقة لصديقه الوفي "أبي القاسم":



يا أبا القاسم الذي كان ردائي----وظهيري من الزمان وذخري

هل لخالي زماننا من رجوع----أم لماضي زماننا من مكرِّ؟

أين أيامنا؟ وأين ليال----كرياض لبسن أفاق زهر؟




الفنون النثرية عند ابن زيدون

اتسم النثر عند "ابن زيدون" بجمال الصياغة، وكثرة الصور والأخيلة، والاعتماد على الموسيقا، ودقة انتقاء الألفاظ حتى أشبه نثره شعره في صياغته وموسيقاه، وقد وصف "ابن بسام" رسائله بأنها "بالنظم الخطير أشبه منها بالمنثور".

وبالرغم من جودة نثر "ابن زيدون" فإنه لم يصل إلينا من آثاره النثرية إلا بعض رسائله الأدبية، ومنها:

· الرسالة الهزلية: التي كتبها على لسان "ولادة بنت المستكفي" إلى "ابن عبدوس" وقد حمل عليه فيها، وأوجعه سخرية وتهكمًا، وتتسم هذه الرسالة بالنقد اللاذع والسخرية المريرة، وتعتمد على الأسلوب التهكمي المثير للضحك، كما تحمل عاطفة قوية عنيفة من المشاعر المتبانية: من الغيرة والبغض والحب، والحقد، وتدل على عمق ثقافة "ابن زيدون" وسعة اطلاعه.

وقد شرحها "جمال الدين بن نباتة المصري" في كتابه: "سرح العيون"، كما شرحها "محمد بن البنا المصري" في كتابه: "العيون".

الرسالة الجدية: وقد كتبها الشاعر في سجنه في أخريات أيامه، يستعطف فيها الأمير "أبا الحزم" ويستدر عفوه ورحمته، وهي أيضًا تشتمل على الكثير من الاقتباسات والأحداث والأسماء.

ومع أن الغرض من رسالته كان استعطاف الأمير إلا أن شخصية "ابن زيدون" القوية المتعالية تغلب عليه، فإذا به يدلّ على الأمير بما يشبه المنّ عليه، ويأخذه العتب مبلغ الشطط فيهدد الأمير باللجوء إلى خصومه.

ولكن الرسالة ـ مع ذلك ـ تنبض بالعاطفة القوية وتحرك المشاعر في القلوب، وتثير الأشجان في النفوس.

وقد شرحها "صلاح الدين الصفدي" في كتابه: "تمام المتون"، و"عبد القادر البغدادي" في كتابه: "مختصر تمام المتون".

بالإضافة إلى هاتين الرسالتين فهناك رسالة الاستعطاف التي كتبها الشاعر بعد فراره من سجنه وعودته من "إشبيلية" إلى "قرطبة" مستخفيًا ينشد الأمان، ويستشفع بأستاذه "أبي بكر مسلم بن أحمد" عند الأمير.

وهذه الرسالة تعد أقوى رسائل "ابن زيدون" جميعًا من الناحية الفنية، وتمثل نضجًا ملحوظًا وخبرة كبيرة ودراية فائقة بأساليب الكتابة، وبراعة وإتقان في مجال الكتابة النثرية.

ولابن زيدون كتاب في تاريخ بني أمية سماه "التبيين" وقد ضاع الكتاب، ولم تبق منه إلا مقطوعتان، حفظهما لنا "المقري" في كتابه الكبير: "نفح الطيب".

نونية ابن زيدون



أَضْحَى التَّنَائِي بَدِيْلاً مِنْ تَدانِيْنا---- وَنَابَ عَنْ طِيْبِ لُقْيَانَا تَجَافِيْنَا



ألا وقد حانَ صُبح البَيْنِ صَبَّحنا---- حِينٌ فقام بنا للحِين ناعِينا


مَن مُبلغ المُبْلِسينا بانتزاحِهم---- حُزنًا مع الدهر لا يَبلى ويُبلينا


أن الزمان الذي ما زال يُضحكنا---- أنسًا بقربهم قد عاد يُبكينا


غِيظَ العِدى من تساقينا الهوى فدعوا---- بأن نَغُصَّ فقال الدهر آمينا


فانحلَّ ما كان معقودًا بأنفسنا---- وانبتَّ ما كان موصولاً بأيدينا


لم نعتقد بعدكم إلا الوفاءَ لكم---- رأيًا ولم نتقلد غيرَه دينا


ما حقنا أن تُقروا عينَ ذي حسد---- بنا، ولا أن تسروا كاشحًا فينا


كنا نرى اليأس تُسلينا عوارضُه ---- وقد يئسنا فما لليأس يُغرينا


بِنتم وبنا فما ابتلت جوانحُنا---- شوقًا إليكم ولا جفت مآقينا



نكاد حين تُناجيكم ضمائرُنا ---- يَقضي علينا الأسى لولا تأسِّينا


حالت لفقدكم أيامنا فَغَدَتْ ---- سُودًا وكانت بكم بيضًا ليالينا



إذ جانب العيش طَلْقٌ من تألُّفنا ---- وموردُ اللهو صافٍ من تصافينا


وإذ هَصَرْنا غُصون الوصل دانية ----- قطوفُها فجنينا منه ما شِينا


ليسقِ عهدكم عهد السرور فما ---- كنتم لأرواحنا إلا رياحينا


لا تحسبوا نَأْيكم عنا يُغيِّرنا ----- أن طالما غيَّر النأي المحبينا


والله ما طلبت أهواؤنا بدلاً ---- منكم ولا انصرفت عنكم أمانينا



يا ساريَ البرقِ غادِ القصرَ فاسق به ---- من كان صِرفَ الهوى والود يَسقينا


واسأل هناك هل عنَّي تذكرنا ----- إلفًا، تذكره أمسى يُعنِّينا


ويا نسيمَ الصِّبا بلغ تحيتنا ----- من لو على البعد حيًّا كان يُحيينا



فهل أرى الدهر يَقصينا مُساعَفةً ---- منه ولم يكن غِبًّا تقاضينا


ربيب ملك كأن الله أنشأه ---- مسكًا وقدَّر إنشاء الورى طينا


أو صاغه ورِقًا محضًا وتَوَّجَه ----- مِن ناصع التبر إبداعًا وتحسينا


إذا تَأَوَّد آدته رفاهيَة ----- تُومُ العُقُود وأَدْمَته البُرى لِينا


كانت له الشمسُ ظِئْرًا في أَكِلَّتِه ---- بل ما تَجَلَّى لها إلا أحايينا


كأنما أثبتت في صحن وجنته ----- زُهْرُ الكواكب تعويذًا وتزيينا



ما ضَرَّ أن لم نكن أكفاءَه شرفًا ----- وفي المودة كافٍ من تَكَافينا


يا روضةً طالما أجْنَتْ لَوَاحِظَنا ----- وردًا أجلاه الصبا غَضًّا ونَسْرينا


ويا حياةً تَمَلَّيْنا بزهرتها ----- مُنًى ضُرُوبًا ولذَّاتٍ أفانِينا


ويا نعيمًا خَطَرْنا من غَضَارته ----- في وَشْي نُعمى سَحَبْنا ذَيْلَه حِينا



لسنا نُسَمِّيك إجلالاً وتَكْرِمَة ----- وقدرك المعتلى عن ذاك يُغنينا


إذا انفردتِ وما شُورِكْتِ في صفةٍ----- فحسبنا الوصف إيضاحًا وتَبيينا



يا جنةَ الخلد أُبدلنا بسَلْسِلها ----- والكوثر العذب زَقُّومًا وغِسلينا


كأننا لم نَبِت والوصل ثالثنا ----- والسعد قد غَضَّ من أجفان واشينا


سِرَّانِ في خاطرِ الظَّلْماء يَكتُمُنا ----- حتى يكاد لسان الصبح يُفشينا


لا غَرْو فِي أن ذكرنا الحزن حِينَ نَهَتْ ----- عنه النُّهَى وتَركْنا الصبر ناسِينا


إذا قرأنا الأسى يومَ النَّوى سُوَرًا ----- مكتوبة وأخذنا الصبر تَلْقِينا


أمَّا هواكِ فلم نعدل بمنهله ----- شِرْبًا وإن كان يروينا فيُظمينا



لم نَجْفُ أفق جمال أنت كوكبه ----- سالين عنه ولم نهجره قالينا


ولا اختيارًا تجنبناه عن كَثَبٍ ----- لكن عدتنا على كره عوادينا


نأسى عليك إذا حُثَّت مُشَعْشَعةً----- فينا الشَّمُول وغنَّانا مُغَنِّينا

12 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

درۆکردن

درۆکردن له‌لای هه‌ندێ که‌س وه‌ک ئاوو هه‌وا وایه‌ لای وایه‌ گه‌ر درۆ نه‌کا ناژی، هه‌موو

که‌سێک له ژیانیدا که‌م تا زۆر تووشی درۆ کردن بووه‌و ده‌بێ ، به‌ڵام لای هه‌ندێ که‌س

درۆ بووه‌ به‌ پیشه‌ی ڕۆژانه‌ی به‌شێوه‌یه‌ک وه‌ک ده‌ڵێ گه‌ر درۆ نه‌کا ژان ئه‌یگرێ……….


ئه‌و که‌سه‌ی که‌ درۆ ده‌کا پێی ده‌گوترێ درۆزن و درۆ کردن له‌ لای شتێکی ئاسایی یه‌.

ژنه‌ زانای فه‌ره‌نسی (کلودین بیلان) له‌ کتێبی (ده‌روونی درۆزن ) دا ده‌ڵێ درۆکردن

کارێکی نێگه‌تیڤ ده‌ کاته‌ سه‌ر ته‌ندروستی که‌سه‌که‌،چونکه‌ پاشان هه‌ست به‌ گوناه

ده‌کات و هه‌ست ده‌کات که‌ گوناهێکی کردوه‌ویان ترسی له‌ ئاشکرابوونی درۆکه‌ی

هه‌یه‌ و ئه‌مه‌ش کار ده‌کاته‌ سه‌ر ده‌روونی و ڕه‌نگه‌ ببێته‌ هۆی (خه‌وزڕان و زوو هه‌ڵچو

ن ودڵه‌ ڕاوکێ و سه‌ر ئێشه‌ ) و……گه‌لێ نه‌خۆشی ده‌روونی تر ………

درۆکردن جگه‌ له‌وه‌ی ده‌بێته‌ هۆی هه‌ندێ نه‌خۆشی ده‌روونی گوناهێکی گه‌وره‌شه‌

….له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا محمد (د.خ )یان پرسی :ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوائایا ده‌کرێ ئیماندار

ترسنۆک بێت؟ فه‌رمووی به‌ڵێ،وه‌ ئایا ده‌کرێ ئیماندار پیسکه‌و ڕه‌زیل بێت ؟فه‌رمووی

به‌ڵێ،هه‌روه‌ها لێیان پرسی ئایا ده‌کرێ ئیماندار درۆزن بێت ؟ فه‌رمووی نه‌خێر……

واته‌ درۆزن هه‌م له‌لای خوای گه‌وره‌و هه‌م له‌لای خه ‌ڵک ڕووڕه‌شه‌…..چونکه‌ درۆ زۆر

کات بۆته‌ ماڵ وێرانی به‌تایبه‌تی شایه‌تی به‌درۆ ده‌بێته‌ هۆی زیان گه‌یاندن و ماڵ وێرانی

که‌سی به‌رامبه‌ر….

هۆکار زۆرن که‌ مرۆڤ فێری درۆو تووشی درۆی ده‌کا،بۆنمونه‌ ئه‌و خێزانه‌ی که‌ مرۆڤ

تێیدا په‌روه‌رده‌ ده‌بێ به‌ پله‌ی یه‌که‌م دێت ،گه‌ر هاتوو خێزانێکی ڕۆشنبیرو په‌روه‌رده‌

دروست بوو ئه‌وا ئه‌و که‌سه‌ی له‌و خێزانه‌ په‌روه‌رده‌ ده‌بێت به‌شێوه‌یه‌کی گشتی

که‌سێکی ڕاستگۆی لێ ده‌رده‌چێ….به‌ڵام ئه‌گه‌ر هاتوو مرۆڤ له‌ منداڵیه‌وه‌ له‌خێزانێک

په‌روه‌رده‌ بوو که‌ درۆ ئاسایی بوو لایان ئه‌وا ئه‌و منداڵه‌ش لای ئاسایی ده‌بێت به‌بێ

شه‌رم له‌ ده‌ره‌وه‌ش درۆبکا‌…هه‌روه‌ها ژینگه‌ی ده‌ره‌وه‌ هۆکارێکه‌ بۆ فێر بوونی درۆ

،بۆنمونه‌ گه‌ر مرۆڤ له‌ده‌ره‌وه‌ هاوڕێیه‌کی درۆزنی هه‌بوو هه‌ڵسوکه‌وتی ڕۆژانه‌ی

له‌گه‌ڵ هاوڕێکه‌ی وای لێ ده‌کا ت ئه‌میش درۆ لای ئاسایی بێ …هه‌روه‌ها هه‌ره‌س

هێنان له‌ کارێک زۆر جار وا له‌ مرۆڤ ده‌کا که‌ په‌نا بۆ درۆ ببات بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ره‌س

هێنانه‌ داپۆشێت و بیشارێته‌وه‌وهه‌ست به‌ که‌مسه‌ری نه‌ کات…یاخود کاتێ مرۆڤ

تووشی کێشه‌یه‌کی گه‌وره‌ ده‌بێت و توانای چاره‌سه‌رکردنی نه‌بێت زۆر جار په‌نا ده‌باته‌

به‌ر درۆکردن بۆ خۆڕزگار کردنی له‌م کێشه‌یه‌دا………….

ئه‌م هۆکارانه‌و گه‌لێ هۆکاری دیکه‌ هه‌ن وا له‌مرۆڤ ده‌که‌ن که‌ زۆر جار په‌نا بباته‌ به‌ر

درۆکردن.

جالێره‌دا بۆمان ده‌رده‌که‌وێت که‌ درۆکردن (نه‌خۆشیه‌) نه‌خۆشیه‌ چونکه‌ وه‌ک گوتمان

زۆر جار ده‌بێته‌ هۆی چه‌ندین نه‌خۆشی ده‌روونی..هه‌روه‌ها درۆکردن (دیارده‌یه‌)

دیارده‌یه‌ وه‌ک ده‌بینین زۆر که‌س بۆ خۆهه‌ڵکێشان و خۆده‌رخستن له‌ ناو خه‌ڵکدا حه‌ز

ده‌کا خۆی هه‌ڵکێشی و مه‌دحی خۆی بکا ده‌ڵێ وام کردو وام کرد که‌ هیچیشی وانیه‌

ئه‌مه‌ش وه‌ک دیارده‌یه‌کی دزێو له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ماندا ده‌یبینین و ده‌یبیستین.

هه‌روه‌ها درۆکردن کات و ساتی نیه‌ درۆزن هه‌رکاتێ بۆی بلوێ ده‌توانێ درۆ بکات

وڕاستی بشارێته‌وه‌، جا بۆ ئه‌وه‌ی لێ نه‌گه‌ڕێین ڕاستی بشاردرێته‌وه‌ ئه‌وا له‌هه‌ر

شوێنێک درۆ بکرێت پێویسته‌ ئاشکرا بکرێت و به‌رپه‌چی درۆزن بدرێته‌وه‌ تا هه‌ر هیچ

نه‌بێ به‌خۆی دابچێته‌وه‌و خۆی چاک بکات ……….



ئه‌و کاتانه‌ی که‌ درۆکردن تیایدا دروسته‌:


1- که‌سێک که‌ بیه‌وێت چاکسازی (صلح) له‌نێوان خه‌ڵکیدا بکات..

2- له‌کاتی جه‌نگ و شه‌ردا، درۆکردن له‌گه‌ل دوژمنانی

ئیسلام بۆ شاردنه‌وه‌ی نهێنی سه‌ربازه‌کان...

3- درۆ کردنی پیاو بۆ خێزانه‌که‌ی ، یان خێزانه‌که‌ی بۆ

مێرده‌که‌ی ، بۆ زیاد کردنی خۆشه‌ویستی له‌ نێوان یه‌کتردا و

خۆ جوان کردن له‌به‌ر ده‌م یه‌کتریدا.....

به‌ڵگش بۆ ئه‌م قسانه‌م ئه‌م فه‌رموده‌ی پێغه‌مبه‌ره‌

که‌ صه‌حیحه‌ و بوخاری و موسلیم گێراویانه‌ته‌وه‌:

](((عن ام كلثوم بنت عقبة قالت (رخص النبى (ًص) من الكذب

ثلاث: في الحرب ، وفى الصلاح بين الناس ، وقول الرجل لامرأته

(وفى رواية) : وحديث الرجل امرأته وحديث المرأة زوجها )))

رواه البخارى و مسلم..
واته‌ پێغه‌مبه‌ری خوا ڕێگه‌ی پێ داوه‌ به‌ درۆ له‌ سێ

حاله‌تدا:

1- له‌کاتی جه‌نگدا..

2- بۆ ئاشتکردنه‌وه‌ له‌ نێوان خه‌ڵکیدا...

3- درۆی پیاو بۆ ژن ، له‌گێرانه‌وه‌یه‌کی تر ده‌ه‌رمێت

(پیاو له‌گه‌ل ژن یان ژن له‌گه‌ڵ پیاوی خۆی)..


ڕیگرتن له‌ درۆکردن

له‌ قورئاندا زیاتر به‌ درۆخستنه‌وه‌ وه‌ک له‌ باسی درۆکردن هاتووه‌، هه‌رچه‌نده‌ به‌

درۆخستنه‌وه‌ی پێغه‌مبه‌رێک یان ئایه‌ت و په‌یامه‌کانی خوای گه‌وره‌ هه‌ر له‌ خه‌ڵکانی

درۆزن ا درۆزان ده‌وه‌شێته‌وه‌، خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێقُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ

الْكَذِبَ لاَ يُفْلِحُونَ[یونس:٦٩]. واته‌/ پێیان بڵی ئه‌ی پێغه‌مبه‌ر؛ ئه‌وانه‌ی درۆ

هه‌ڵئه‌به‌ستن به‌ ناوی خواوه‌، سه‌رفراز نابن له‌ سزای خوایی.

یانإِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللّهِ وَأُوْلـئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ[النحل:١٠٥]، واته‌/

به‌ ڕاستی ته‌نها ئه‌وانه‌ی درۆ هه‌ڵده‌به‌ستن، ئه‌وانه‌ن که‌ باوه‌ڕیان نییه‌ به‌ ئایه‌ته‌کانی

خوای گه‌وره‌ و ئه‌وانه‌ن ته‌نها درۆزنان. ئه‌م ئایه‌تانه‌ ئه‌گه‌ر بۆ خۆی به‌ ڕاشکاوی فه‌رمان

به‌ وازهێنان و نه‌هیکردن له‌ درۆ ناکات، به‌ڵام له‌ ماناکه‌ی هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ درۆزنان و

درۆهه‌ڵبه‌سته‌ران.

یاخوود خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێوَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِآيَاتِ اللّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ

[یونس:٩٥] واته‌/ ئه‌ی پێغه‌مبه‌ر مه‌به‌ له‌و که‌سانه‌ی درۆیان کرد به‌ ئایه‌ته‌کانی خوا،

ئه‌گه‌ر وات کرد ده‌بییه‌ ڕه‌نجه‌ڕۆیان! له‌ پێش ئه‌وه‌ش باسی شک و گومان ده‌کات که‌

نابێت پێغه‌مبه‌ر و ئیماندران تووشی گومان بن له‌ ڕاستی و حه‌قیقه‌تی ئایه‌ته‌کانی به‌

هۆی پڕوپاگه‌نده‌ و گومڕاگه‌ڕی میلله‌تانی پێشوو.

هه‌روه‌ها خوای گه‌وره‌ هه‌ڕه‌شه‌ی کردووه‌ له‌ ئه‌وانه‌ی به‌درۆخه‌ره‌وه‌ن به‌ سزای

وه‌یلوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ [الطور:١١] ئه‌مه‌ش له‌ سووره‌تی[المرسلات] ده‌یان چه‌ندین

جار دووپات بۆته‌وه‌.

به‌ڵام له‌ فه‌رمووده‌دا به‌ ڕاشکاوی ڕێگری و نه‌هی کراوه‌ له‌ درۆکردن، وه‌کو ئه‌وه‌ی

پرسیاریان له‌ پێغه‌مبه‌ر(صلى الله عليه وسلم) کرد که‌ ئایا ده‌شێ موسوڵمان ترسنۆک

بێ!؟ فه‌رمووی: به‌ڵێ،.. ده‌شێ ڕه‌زیل بێ؟ فه‌رمووی: به‌ڵێ، به‌ڵام بۆ درۆ فه‌رمووی:

نه‌خێر!! چونکه‌ ئه‌وه‌ی درۆ بکات ڕێی طێ ده‌چێت هه‌موو تاوانێکی تر ئه‌نجام بدات.."

أيكون المؤمن جبانًا ؟ قال: نعم . قيل: أيكون بخيلاً ؟ قال: نعم . قيل: أيكون كذابًا؟ قال: لا

" رواه مالك مرسلاً عن صفوان بن سليم) .

یاخوود پێغه‌مبه‌ری خوا(صلى الله عليه وسلم) گوێی له‌ باوکێک بوو به‌ کوڕه‌که‌ی ده‌وت،

ئه‌وه‌ت ئه‌ده‌مێ و ئه‌وه‌ت ئه‌ده‌مێ، پێی فه‌رموو: نیزات وایه‌ بیده‌یتێ؟ وتی: نه‌خێر.

فه‌رمووی: یان بیده‌رێ یان ڕاستگۆ به‌ له‌گه‌ڵی، چونکه‌ خوای گه‌وره‌ ڕێگری کردووه‌ له‌

درۆکردن، وتی ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا: ئه‌مه‌ش له‌ درۆیه‌؟ فه‌رمووی: به‌ڵێ، هه‌موو

شتێک ده‌نووسرێ، درۆ به‌ درۆ و درۆی بچووکیش به‌ درۆی بچووک.." أن النبي - صلى

الله عليه وسلم - سمع أحد الآباء يقول لابنه مرة: سأعطيك كذا وكذا . فقال له: هل

تنوي أن تعطيه ؟ قال: لا . قال: إما أن تعطيه وإما أن تصدقه . فإن الله نهى عن الكذب .

قال: يا رسول الله، أهذا من الكذب ؟ قال: " نعم . إن كل شيء يكتب . الكذبة تكتب

كذبة، والكذيبة تكتب كذيبة " رواه أحمد وابن أبي الدنيا عن حديث الزهري عن أبي

هريرة ولم يسمع منه.

13 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

گۆرانی شاعیر
عەبدوڵڵا سلێمان ناسراو بە گۆران (١٩٠٤-١٩٦٢) شاعیر و ڕۆژنامەوان و چالاکی سیاسیی کورد بوو. لە ھەڵەبجە لەدایکبووە و تا ١٩٣٧ لە خوێندنگە سەرەتاییەکانی ئەو ناوچەیەدا مامۆستا بووە. پاشان چالاکیی سیاسی و ڕۆژنامەوانی دەستپێدەکات و چەند جار دەخرێتە بەندیخانە. لە ١٩٥٢ەوە تا کۆتایی ژیانی لە زۆرێک لە ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکاندا وتار و بابەتی دەنووسی و چەند کتێبی ھۆنراوەشی نووسیوە. گرینگیی گۆران لەوەدایە کە یەکەم شاعیری نوێی کوردە کە شێوازی عەرووزیی عەرەبی لە شیعری کوردیدا لابردووە و بە شێوازی فولکلۆری کوردی ھۆنراوەی نووسیوە.

    سەرەتای ژیان

    ناوی عەبدوڵڵا بەگە و کوڕی سلێمان بەگی کوڕی عەبدوڵڵا بەگە. باوک و باپیریشی لە ھۆنراوە و وێژەدا بەھرەیان ھەبووە. بنەماڵەی باپیری لە بەگزادەی «میران بەگی» لە ناوچەی مەریوان بوون. پاشان ڕوودەکەنە ھەڵەبجە چونکە خۆیان بە جاف زانیوە ‌و لەوێ جێگر ئەبن.
    گۆران لە ساڵی ١٩٠٤ یان لە ١٩٠٥دا لە ھەڵەبجە لەدایکبووە. لای باوکی قورئان ‌و سەرەتای خوێندنی خوێندووە. پاشانیش لە مزگەوتی پاشا‌ی ھەڵەبجە بووە بە فەقێ. لە دوا ساڵەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم ‌و سەرەتای ھاتنی ئینگلیزدا، بۆ ماوەیەک ھەڵەبجە چۆڵ دەبێت ‌و خەڵک ڕوودەکەنە لادێکانی دەوروپشت. ماڵی باوکی گۆرانیش لە بەھاری ١٩١٩ەوە تا پاییزی ئەو ساڵە ڕوودەکەن چەمی بیارە ‌و لەوێ لە باخێکدا ھەوار دەخەون ‌و بۆ پایز ئەگەرێنەوە بۆ ھەڵەبجە. کە یەکەم قوتابخانەی زمانی تورک لە ھەڵەبجە دانرا، بۆ پۆلی یەکەم وەرگیراوە. وەک گۆران خۆی گێڕاویەتەوە چوونی بۆ قوتابخانە پچڕپچڕ بووە. پۆلی چوارەمی لە سەردەمی داگیرکرانی ھەڵەبجەدا لەلایەن ئینگلیز‌ەوە تەواو کردووە.
    لە ١٩١٩دا سلێمان بەگی باوکی گۆران کۆچی دوایی دەکات. پاشان لە ١٩٢١دا موحەممەد بەگی برای، بە ھاندانی مستەفا سائیب، لەگەڵ عەبولواحید نووریی خاڵۆزایدا دەیاننێرێت بۆ قوتابجانەی عیلمییەی کەرکووک بۆ خوێندن. بەڵام ھەر لەو ساڵەدا موحەممەد بەگی برایشی دەکوژرێ. ئیتر گۆران کەسی وەھای نامێنێ گوزەرانی خوێندنی خۆی ‌و ژیانی دایکی ببات بەڕێوە، لەبەرئەوە دەست لە خوێندن ھەڵئەگرێت ‌و لە ساڵی ١٩٢٢ەوە تا ساڵی ١٩٢٥ گەلێ دەست تەنگی ئەچێژێ.گۆران بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٥دا بە مامۆستایی لە قوتابخانەی ھەڵەبجە دامەزراوە ‌و تا ١٩٣٧ لە خوێندنگەکانی ئەو ناوچەیەدا ماوەتەوە
    چالاکیی سیاسی و ڕۆژنامەوانی

    پاش ١٩٣٧ ماوەیەک بێکار ئەمێنیتە و دواییش بە یارمەتیی تۆفیق وەھبی گوێزراوەتەوە بۆ دایەرەی ئەشغاڵ بەشی «کاروباری ڕێگاوبان» ‌و تا گیرانی یەکەمی لە ١٩٥١دا لەو بەشەدا ئەمێنێتەوە. لەو بەینەدا چەند ساڵێک لەگەڵ چەند ڕۆشنبیرێکی تری کورددا دەچێ بۆ یافا لە فەلەستین و لە ئێستگەی ڕادیۆی ڕۆژھەڵاتی نزیک بە مەبەستی بەشداری لە خەباتدا لە دژی فاشیزم، بەشی کوردستان دەکەنەوە.
    لە تشرینی دووەمی ١٩٥٢دا لە بەندیخانەی یەکەمی دێتەدەر و دەچێ بۆ سلێمانی ‌و دەبێ بە بەرپرسی ڕۆژنامەی ژین. تا ئەیلوولی ١٩٥٤ لەسەر ئەم کارە ئەمێنێتەوە. لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٤دا بۆ جاری دووھەم لەگەڵ کۆمەڵێ لە ئاشتی خوازانی سلێمانی دەگیرێ و فەرمانی ساڵێ بەند و ساڵێ خستنە ژێر چاودێریی پۆلیسی بەسەردا ئەدرێ. ماوەی بەندکردنەکەی لە سلێمانی، کەرکووک، کوت، بەعقووبە ‌و نوگرە سەلمان ‌و ماوەی چاودێرییەکەشی لە بەدرە بەسەردەبا. لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٥٦ دا ئەم فەرمانی بەندکردنەی تەواو دەکات و ئازاد دەکرێت ‌و دەچێتە بەغدا و چەند ڕۆژێک لەوێ لە یەکێک لە پڕوژە میریەکانی خانوودا ئەبێت بە چاوەشی کرێکار.
    کاتێک کە ئیسرائیل ھێرش دەباتە سەر میسر، دوای ڕاس بوونەوەی عەرەبەکان لە ئیسرائیل، بڕێک لە کوردەکانیش بە ناوی یەکگرتووی ئیسلامی لەگەڵیان پەیمانی برایەتی دەبەسن. گۆرانیش لەوانەی و دەیگرن و لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٥٦دا دادگای عورفی لە کەرکووک فەرمانی سێ ساڵ بەندی بە بارمتە دانانی ھەزار دیناری کاتی دەسەپێنێت بەسەریدا، ئەویش بەوەی کە تا سێ ساڵ ورتەوی لە دەم دەرنەیەت ‌و کردەوەی ‌وای لێ نەوەشێتەوە میری پێی دڵگران ببێ. گۆران نە ھەزار دینارەکەی ئەبێ ‌و ئە ئەشیەوێ گفتی وەھا بە میری بدات، بۆیە ئەخرێتەوە بەندیخانە ‌و تا ١٠ی ئابی ١٩٥٨ پاش سەرکەوتنی شۆڕشی ١٤ی گەلاوێژ لە زینداندا ئازاد دەکرێت. گۆران ئەم ماوەیەی بەندیخانەی کەرکووک و بەعقووبە بەسەربردووە.
    پاش بەربوونی لە زیندان ئەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی و پاش ئەوە بە ماوەیەک لەگەڵ شاندێکی میللی سەر لە یەکێتیی سۆڤیەت و چین ‌و کۆریای باکوور ئەدا.
    لە سەرەتای ١٩٥٩دا سەرپەرشتیی گۆڤاری شەفەق ئەگرێتە دەست و بە ناوی بەیان دەردەکات. لە ئیسکانی سلێمانیش دایدەمەزرێنێت و تا ناوەڕاستی ١٩٦٠ کاری تێدا دەکات. ئەنجا بەبیانووی ئەوەوە کە گوایە بێپرس کاری بەجێھێشتووە - کار بەجێھێشتنەکەی بۆ چوون بوە بۆ شەقڵاوە بۆ بەشداربوون لە کۆنگرەی دووھەمی مامۆستایانی کورددا - لەسەر کار لای ‌دەبەن.
    لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٦٠دا دێتە بەغدا و ئەبێ بە یاریدەدەری پڕۆفیسۆر لە بەشی کوردیی کۆلێژی ئادابی زانکۆی بەغدا و بە ئەندامی دەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەی ئازادی.
    چالاکییە ئەدەبییەکان

    یەکەمین کۆمەڵە شێعری گۆران بە ناوی «بەھەشت و یادگار» لە ١٩٥٠ لەسەر ئەرکی عەلائەدینی سەجادی لە بەغدا لە چاپ دراوە. ناوەڕۆکی ئەم بەشی دیوانەی ھەروەکو خۆی لە سەرەتای کۆمەڵە شێعرێکیدا ئاماژەی پێ کردووە «سەرانسەر لەگەڵ بابەتەکانی جوانی و دڵداری خەریکە» و مامۆستا پێشکەشی دەکات بەو «شۆخ و نازدارانە کە جوانییان وەک تێغ نابڕێ، وەک چرا پێش چاو ڕووناک ئەکاتەوە».
    لە ساڵی ١٩٥٤دا لە چاپخانەی ژین قەسیدە درێژەکەی «پەیامی کورد بۆ میھرەجانی چوارەمی گەنجان و قوتابییان لە بوخاریست» لە چاپ دەدات.
    لە ١٩٥٨دا گۆران بەنیاز بووە کۆمەڵەشێعرێک بە ناوی «سروشت و دەروون» لە چاپ دا کە دوای خستنە ژێر چاپی تەواوی نەکرد کە پاشان لە لایەن «ھۆگر»ی کوڕی و براکانی لە ١٩٦٨دا بە ناوی «سروشت و دەروون لە گەڵ ئۆپەرێتی ئەنجامی یاران» لە چاپ دراوە.
    گۆران زۆر باش ئاگاداری نوێ بوونەوەی ئەدەبیاتی گەلانی تر وەک تورک و ئینگلیزی بووە چون نەویستووە لە ئەدەبیاتی ڕۆژ دوور کەوێتەوە دەستی داوەتە وەرگێڕان. گۆران یەکەم شاعیری کورد بووە کە شێوازی کۆنی عەرووزی بەلا دەنێت و شیعری کوردی دەگەڕێنێتەوە بۆ شێوازی ھیجای کوردی. باوڕی وابووە کە ئەبێت شێعری کوردی لە عەرووزەوە بگرێتەوە بۆ سەر کێشی پەنجە(ھیجا)ی کوردی. ئەو کێشەی کە فلکلۆری کوردی و شیعری ھەورامی لە سەردەمی ئەردەڵانییەکان پی ھۆنراوەتەوە. ھەر لەم بارەوە دوای شیکردنەوەی مانای شیعر لە زمان چەند ناوداری جیھانی، پاشان ئەلێت: «.. بە دروستیش سەرنج بدەین ئەبینین، کە لە گشت زمانەکانی رووی زەویدا شیعرێک، بە شیعر دانرابێ و پشتاوپشت ھەتا ئێستا بە جێ ھێڵرابێ ھەر ئەو شیعرانەن، کە بە پێی تابەتێتی و پێوانەی نەتەوەی عائیدی خۆیان وەزنێک تایبەتییان ھەیە. تەنانەت قافیەش لەناو ھەندێ نەتەوەدا بە پێویستی بنجی(ئەسڵی)دائەنرێ بۆ شیعر، ئەگەرچی شیعری ئەم نەتەوانە ھەرگیز وەک ھی ئەوانی تر نەیتوانیوە بە کێوی ناوبانگی ئیتاتیکی بە ناوی شیعری پەخشانەوە، ناو بە ناو ئایا بخوێنینەوە.» ئەو نوێ خوازیە دەبێت بە ھۆی ئاڵگوڕێکی نوێ لە دنیای ئێستای شیعری کوردیدا.
    گۆران بێجگە لە شیعر دەستێکی بەرزیشی لە بواری پەخشاندا بووە. پەخشانی گۆران ڕەنگدانەوەی سەردەمی ژیانی خۆیەتی و خۆیشی بەردەوام نەبووە لە سەریان و لە ڕاستیدا ئەو گرنگییەی بە شیعرەکانی داوە و ھەوڵی تازە کردنەوەی تێدا داوە بەو شێوەیە لە پەخشانەکاندا کاری نەکردووە.
    لە کاتی ژیانیدا سێ دیوانە شیعری «بەھەشت و یادگار» و «فرمێسک و ھونەر» و «پەیامی کورد» ھەروەھا لە ١٩٥٣ و ١٩٦١دا ھەڵبژاردەیەکی چیرۆکی بێە و ھێندێ سەرنجی رەخنەگرانەی بە چاپ گەیاندووە بەڵام گۆران زۆر بە ئاوات بوو تا پێش مەرگی دیوانە شێعرەکەی لە چاپ بدرێت. لە ١٩٧٨ لیژنەیەک پێکھاتوو لە محەممەدی مەلاکەریم، دوکتۆر عێزەدین مستەفا، کاکەی فەلاح ، حەمەکەریم فەتحوڵڵا، جەلال دەباغ و ھۆگر گۆران و ھێرۆ گۆران و ئەژی گۆران بۆ کۆ کردنەوەی بەرھەم و شێعرەکانی کە زۆربەی لە گۆڤار و رۆژنامە کوردییەکانی دەرەوە و ناوەوەی عێراق بڵاو کرابوونەوە، وەک گۆڤاری ھاوار لە سووریا و ڕۆژنامەی ژیانەوە و دەنگی داس و ژین و ئازادی و گۆڤاری گەلاوێژ و دەنگی گێتی تازە و ھیوا و شەفەق و بەیان و بڵێسە و رووناھی و نامیلکەی دیاریی لاوان و یادگاری لاوانی عێراق ئەکەونە تەقالادان و بەم بۆنەیەوە ئاگاداری و بانگەوازێک بو ئەدەب دوستان لە ڕۆژنامەی «بیری نوێ» ژمارەی ٢٧٧ و «پاشکۆی عێراق» ژمارەکانی ١٢و١٣ بڵاو ئەکەنەوە. لە ئاکامدا دیوانەکەی لە ساڵی ١٩٨٠ ئەکۆیتە بەر چاوی خوێنەران و ھۆگرانی شێعری کوردی..
    کۆتاییی ژیانی

    لە سەرەتای ١٩٦٢دا دەردەکەوێ کە گەدەی تووشی نەخۆشیی شێرپەنجە بووە. نەشتەرگەرێکی سەرکەوتووی لە بەغدا بۆ دەکرێ بەڵام پاش وادە. پاش ئەو نەشتەرگەرییە لە نیساندا ئەچێ بۆ مۆسکۆ و سێ مانگێک لە نەخۆشخانەی کرێملین و سەنەتۆری بەرڤیخە بەسەر دەبا و پاشان ئەگەڕێتەوە بۆ ئێراق. پاش گەڕانەوەی بە ماوەیەکی کەم نەخۆشییەکەی سەرھەڵدەداتەوە. لەبەر ئەوە ئەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی و لەوێ لە جێدا ئەکەوێ. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢ ژیانی کۆتایی پێدێت.
    بەرھەمەکان

    بەھەشت و یادگار، بەغدا، ١٩٥٠
    فرمێسک و ھونەر، بەغدا، ١٩٦٨
    سروشت و دەروون، سلێمانی، ١٩٦٩
    لاوک و پەیام، سلێمانی، ١٩٦٩
    دیوانی گۆران، بەغدا، ١٩٨٠

14 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

ژياننامه ى عه دنان كه ريم
عه‌دنان كه‌ریم له‌ساڵی 1963 له‌شاری كه‌ركوك له‌دایك بووه‌, و له‌بنچینه‌دا خه‌ڵكی دێی ژاژڵه‌ی سه‌ر به‌ناوچه‌ی شارباژێڕه‌.له‌شاری سلێمانی ژیانی منداڵی و سه‌ره‌تای ژیانی هونه‌ری گه‌شه‌ی سه‌ندووه‌. ساڵی 1985 به‌شی نیگاركێشانی له‌په‌یمانگای هونه‌ره‌جوانه‌كانی شاری سلێمانی ته‌واو كردوه‌.له‌ساڵی 1991 دا كوردستانی به‌جێهێشتو‌وه‌ ئێستا له‌سوید له‌گه‌ڵ مهاباد خانی هاوسه‌ری و سیَ منداڵه‌كه‌ی له‌شاری ئوپسالا ده‌ژین
سه‌ره‌تای كاری هونه‌ری ده‌گه‌ڕێته‌وه‌بۆَ ساڵی 1979 له‌گه‌ڵ تیپی موَسیقای سلێمانیَ به‌گوَرانی ده‌سماڵیَ. پاشان له‌ساڵی 1980 دا گوَرانی كازیوه‌ی له‌گه‌ڵ تیپی موسیقای سلێمانی توَمار كرد بۆ شانۆگه‌ری زه‌لكاو كه‌به‌رهه‌مێكی شانۆیی تیپی شانۆی پێشڕه‌وی كوردی بوو له‌سلێمانی. ئه‌م گورانییه‌كه‌له‌ئاماده‌ك ردنی هونه‌رمه‌ند دلێر ئیبراهیم و ئاوازی ئارام خه‌چه‌دوریان بوو, سه‌ره‌تایه‌كی باش بوو بۆ ناسینه‌وه‌ی ده‌نگی خۆی و تایبه‌تمه‌ندێتی هه‌ڵبژاردنی ڕه‌وتی هونه‌ری
ساڵی 1983 گۆرانی شه‌وی تاریك و بیَده‌نگی تومارده‌كات له‌ئاماده‌كردنی مامۆستا ئه‌نوه‌ر قه‌ره‌داغی.
له‌هه‌مان ساڵدا په‌یوه‌ندی ده‌كات به‌تیپی مۆسیقای نه‌ورۆزه‌وه‌ كه‌سه‌ر به‌تیپی مۆسیقای سلێمانی بوو و مامۆستا عوسمان محه‌مه‌د سه‌رپه‌رشتی ده‌كرد.
ىساڵی 1984 به‌هاوكاری تیپی موسیقای پیره‌مێردی سه‌ر به‌تیپی موسیقای سلێمانی كه‌مامۆستا سه‌ڵاح ره‌ووف سه‌رپه‌رشتی ده‌كرد, ئه‌م گۆرانیانه‌تۆمار ده‌كات
گۆرانی ژاڵه‌, گوڵاڵه‌, ئازیزه‌كه‌م كه‌هه‌ر سیَ ئاوازی هونه‌رمه‌ند سه‌ڵاح ره‌ووف و هۆنراوه‌ی حه‌سیب قه‌ره‌داغی شاعیر بوون.
گۆرانی په‌روانه ‌له‌ئاوازی مامۆستا سه‌ڵاح ره‌ووف و هۆنراوه‌ی هونه‌رمه‌ند ئه‌حمه‌د سالار .
گۆرانی ئه‌ی هاوسه‌ره‌ئازیزه‌كه‌م له‌ئاوازی هونه‌رمه‌ند غه‌مگین فه‌ره‌ج وهۆنراوه‌ی به‌رزان هه‌ستیاری شاعیر.
پاشان له‌گه‌ڵ تیپی موسیقای په‌یمانگای هونه‌ره‌جوانه‌كان ........
گۆرانی شه‌ویَ ئه‌ی شه‌ماڵ ... ئاوازی مامۆستا ئه‌نوه‌ر قه‌ره‌داغی و هۆنراوه‌ی سه‌یدی هه‌ورامی شاعیر...
گۆرانی بۆ دڵ ئاوازی هونه‌رمه‌ند عه‌دنان كه‌ریم خوَی و هۆنراوه‌ی بێخود ی شاعیر له‌گه‌ڵ تیپی نه‌ورۆزدا...
له‌ساڵی 1989 دا له‌گه‌ڵ هه‌ندیَ هونه‌رمه‌ندی تردا تیپی مۆسیقای كۆمه‌ڵه‌ی هونه‌ره‌جوانه‌كان داده‌مزرێنن.
له‌ساڵی 1991 دا له‌كۆڕه‌وه‌گه‌وره‌كه‌ی كورددا به‌ره‌و ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان كه‌وته‌ڕیَ و له‌شاری مهاباد بۆ ماوه‌یه‌ك جێگیر بوو.
له‌و ماوه‌یه‌دا چه‌ندین كاری هونه‌ری له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندانی موسیقی ناوچه‌ی موكریاندا ئه‌نجام دا وه‌ك عود ژه‌ن و چه‌ندین به‌رهه‌می هونه‌ری یان بۆ هونه‌رمه‌ندانی وه‌ك ماموستای به‌رزی كورد محه‌مه‌دی ماملیَ , محه‌مه‌د دانش, ئه‌حمه‌د ئیسلامی, ئیسماعیل شاهی و هه‌ندێکَ هونه‌رمه‌ندی تر.
له‌ساڵی 1992 ده‌گاته‌ووڵاتی سوید و درێژه‌ده‌دا به‌كاری هونه‌ری و یه‌كه‌م به‌رهه‌می له‌ده‌ره‌وه‌ی كوردستان كاسێتی بیرتان ده‌كه‌م بوو كه‌له‌شاری لیل ی فه‌ره‌نسی تۆمار كرا وحه‌وت گورانی له‌خۆ گرتبوو, له‌وانه‌چوار گوَرانیان ئاوازی هونه‌رمه‌ند رزگار ئیسماعیل و گۆرانی یه‌كانی هه‌ڵه‌بجه‌, كۆچ , ئازادی له‌ئاوازی هونه‌رمه‌ند عه‌دنان كه‌ریم خۆی بوو.
له‌ساڵی 1994-1995 له‌سوید ده‌چێته‌به‌ر خوێندَن و بوَ ماوه‌ی سالێک کۆَرسی ته‌كنیكی تۆماركردنی ده‌نگ و موسیقا ته‌واو ده‌كات و ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌َ ‌هۆی ئه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌هونه‌ریه‌كان� � به‌ده‌ستی خۆی تۆماربكات.
ساڵی 1995 به‌رهه‌می ڕاز له‌سه‌ر كاسێت ده‌رده‌كات.
ساڵی 1996 یه‌كه‌م به‌رهه‌می خۆی له‌سه‌ر سی دی به‌ناوی شه‌وی یه‌ڵدا بڵاو ده‌کاته‌وه‌ كه‌موَسیقای ئه‌م به‌رهه‌مه ‌له‌سلێمانیَ له‌لایه‌ن تیپی موسیقای كۆمه‌ڵه‌ی هونه‌ره‌جوانه‌كانی ئاماده‌كراو پاشان له‌سوید هونه‌رمه‌ند عه‌دنان كه‌ریم ده‌نگی خۆی له‌سه‌ر تۆمار ده‌كات.
له‌ساڵی 1999 دا سی دی ئه‌ڕۆی ئۆغر دێنێته‌به‌رهه‌م و هونه‌رمه‌ندی به‌توانا غه‌مگین فه‌ره‌ج ئه‌ركی دابه‌شكردنی ده‌گرێته‌َ‌ئه‌ستۆ. له‌سالی 2000 کۆنسێرتێکی تایبه‌ت له‌هۆڵی ( کۆنسێرت هاوس) ی شاری ستۆکهۆلم پێشکه‌ش ده‌کات. له‌ ساڵی 2002 دوو کۆنسێرت له‌شاری ( یۆتۆبۆری )و شاری ( سوتۆکهۆڵم ) پێشکه‌ش ده‌کات به‌هاوکاری گروپی ئاگری زیندوو ، هه‌ر له‌هه‌مان ساڵدا سیدی شنه‌ی با بڵاوده‌کاته‌وه‌‌ ئه‌م به‌رهه‌مه‌گۆرانی له‌خۆگرتووه‌ به‌ده‌ستی خۆی تۆماری کردوه‌و هونه‌رمه‌ندانی به‌توانای وه‌ك گوران كامیل و فه‌رهاد محه‌مه‌د و غه‌مگین فه‌ره‌ج دابه‌شكردنی موسیقایان بۆ ئه‌نجام داوه‌. له‌ساڵی 2004 کۆنسێرتی شاری له‌نده‌ن له‌هۆڵی ( شازاده‌ئێلیسابێت ) پێشکه‌ش ده‌کات هه‌ر له‌هه‌مان ساڵدا له‌وڵاتی هۆڵه‌ند کۆنسێرتێکی تر پيشکه‌شده‌کات .ساڵی 2005 له‌شاری (سنه) ‌له‌هۆڵی دانیشتگای کوردستان کۆنسێرتێک پێشکه‌ش ده‌کات . هه‌ر له‌هه‌مان ساڵدا سیدی ( تاڤگه‌یه‌ک له‌عه‌شق ) بڵاو ده‌کاته‌وه‌شایانی باسه‌که‌ئه‌م به‌رهه‌مه‌به‌سه‌رپه‌رش تی هونه‌رمه‌ندان گۆران کامیل و هونه‌رمه‌ند ‌حسێن زه‌هاوی ئه‌نجام درا و له‌ستودیۆ ( بێل ) تۆمارکراو بڵاو بۆوه‌. هه‌ر له‌هه‌مان ساڵدا له‌فێستیڤاڵی ( ئومه‌د) له‌له‌نده‌ن له‌ته‌ک گروپی ئاگری زیندودا به‌شداری ده‌کات. هه‌ر له‌ساڵی 2005 به‌شدار ده‌بێ له‌فه‌ستیڤالی ( رێ ئۆریانتال) که‌ساڵانه‌له‌شاری ستۆکهۆڵم به‌به‌شداری چه‌ندین هونه‌رمه‌ندانی نه‌ته‌وه‌کانی دنیا ئه‌م فێستیڤاڵه‌نمایش ده‌کرێ. له‌ساڵی 2006 له‌گه‌ڵ هۆنه‌رمه‌ندان گروپی (کامکاران) سیدی (ئه‌مشه‌و) بڵاو ده‌کاته‌وه‌که‌ئه‌م سیدیه‌له‌شاری تاران تۆمار کراوه‌.له‌به‌هاری2007 دا له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند ( تارا جاف ) کۆنسێرتێک له‌شاری له‌نده‌ن پێشکه‌ش ده‌کات. له‌هاوینی 2007 له‌گه‌ڵ گروپی کامکاران چوار کۆنسێرت له‌شاری ( هه‌ولێر و دهۆک و سلێمانی ) و سێ کۆنسێرت له‌شاری تاران پێشکه‌ش ده‌کات . له‌مانگی شوباتی ساڵی2008 به‌شداری ده‌کا له‌فێستیڤاڵی ( بانگهێشتن بۆ ئاو) له‌وڵاتی (کێنیا) ی کیشوه‌ری ئه‌فریقا. له‌مانگی مایس 2008 له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند تارا جاف کۆنسێرتێک له‌‌کتێبخانه‌ی شاژنی وڵاتی دانمارک له‌شاری ( کۆپنهاگن) پێ به‌سه‌رپه‌رشتی تی ڤی کوردان پێشکه‌ش ده‌که‌ن. هەمان ساڵ له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند تارا جاف کۆنسێرتێک له‌‌ مانجیسته‌ر پێشکەس دەکەن. 7 نۆڤه‌مبه‌ر 2009کۆنسێرت..له‌ که‌نه‌دا بە سەرپەرشتی ئوستاتد شاملو. 27/2/2010 کۆنسێرتێک لە شاری ئۆریبرو لە سوید ، پاشان هەمان کۆنسێرت لە 10/4/2010 لە ستۆکهۆلم و 11/9/2010لە یوتۆبۆری 2/10/2010 لە ئوپسالا پێشکەش دەکات. 7 و 9 ئوکتۆبەری2010 لە گەڵ گروپی کامکاراند لە سلێمانی و هەولێر پیشکەش دەکات. نوێ ترین بەرهەمی عەدنان کەریم سیدی وەفایی یە کە لەگەڵ گروپی کامکاران لە مانگی ئەیلولی 2010 بڵاو بووەوە.

15 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

يةكة جيمؤرفؤلؤجيةكاني هةريمي كوردستان

    لةبةر ئةوةي زؤربةي هةريمي كوردستان شاخي بةرز يان نزمن,بؤية بيكهاتة جيولؤجيةكان و تايبةتمةندية بةرديةكان كاردةكةنة سةر ئةنجامةكاني دارووتان و دامالين,تا لة ئاكامدا رووة جيؤمؤرفؤلؤجي و تؤبؤكرافييةكانيش جؤراو جؤر دةكةن. واتة برؤسةي دارووتان و داماليني ناهاوتا دةبيتة هوكاريكي سةرةكي بؤ ئةم جؤراوجؤر بوونة. رووخسارة جيومؤرفؤلوجييةكان زمارةيةك يةكةي جيؤمؤرفولؤجي سةرةكي دةكرنة خؤ ئةمةش لةبةر رؤشنايي ريساي بؤلينكردني كة يةكة جيؤمؤرفؤلؤجييةكان (شيوةي رووةكان)ي لةسةر بنجينةي بنةرةت بؤ بيكهاتةيي و دامالينكردو رووبار كرد بولينكردووة.



    يةكةم : يةكةكاني شيوةي رووي زةوي خاوةن بنةرةتي بيكهاتةيي.
    جؤري بيكهاتةكاني ئةم يةكةية و ئةوانةي لةرووي تؤبؤكرافيةوة لةكةلين, بةوينةيةكي باش لةناوجةكاني كرؤكي قؤقزي جيا و ناوجةكاني نزيك و هاوسيي داوين زوربةي جياكاني كوردستان دةبينرين. روخساري جيؤمؤرفؤلؤجي شيوة خاوةن بنةرةتة بيكهاتةييةكاني رووي زةوي بة شيوةيةكي سةرةكي بشت دةبةستي بة كوشةلاريي ئةو جينانةي تووشي نووستانةوة و باشان دامالين هاتوون و شويني ئةو يةكانةش لة بيكهاتةي جيؤلؤجيدا. شيوةي رووي زةوي خاوةن بنةرةتي بيكهاتةيي بؤ سي يةكةي لاوةكي دابةش دةكري كة ئةمانةن:-

    اأ-بليتي بيكهاتةيي لوتكةيي: رووخساري تؤبؤكرافي ئةم بليتة بريتيية لة روويةكي بيكهاتةيي راست وكةم شةبؤل و كةم ليز,ئةمةش بةرووني لة نوكي هةندي جياي قؤقز ديار دةكةوي كة لةبةردي كلس و بةردي كلس-دؤلؤمايتي بيكهاتوون وةك جياي بيرمام,بةني هةرير,بةعشيقة,ئةزمر,كؤرةك و سورداش , ئةو جيايانة بةوة دةناسرين كة سةريان بان و كةم ركييةك لة لايةكاني هةية و هيج ريجكةيةكي (ئاودةركردن)ي ليوة ديار ناكةوي ,ئةكةر هةشبي ,كةم و بجووكة.





    ب-كروكي رووتاوةي شاخةكان : بة شيوةي رووي زةوي ئةو كرؤكة شاخانةي بة سةختي رووتاونةتةوة دةكوتري كروكة شاخي رووتاوة و بةربةستيكي نةبساوة دةوري دةدات بةدريزايي ئةو ناوجةيةي كة برؤسيسي داتاشران و رووتانةوة كاري تيكردووة ,كروكي رووتاوةي شاخةكان لة ئةنجامي كاريكةري نيوان هوكارة بيكهاتةييةكان لةكةل هؤكاري ديكة بةديار دةكةون. كاريكةري زاليش لةم كارليكةدا هي هؤكارة بيكهاتةييةكانة بؤ نموونة بووني ليكترازاني ناوجةيي يان سيستةمي ناوبرةي جرو هةرة سةخت. هةرجي هوكارةكاني ديكةية كة كار لةبةرةسةندني ئةم شيوانة دةكةن جوري كةفر و تيكرا و قوولي دارووتان دةكريتةوة,جوري كةفر لة بةدواي يةكدا هاتني جين لةسةر جين كةفري ناوجةكة و تيكراو قوولي دارووتانيش لة مياني ئةو بروسة ئيروجينيانةي كةلة جوارجيوةي بروسةي دروست كردني كيشوةرةكاندا بةرز كردنةوةي هةريمي نيشتةنييةكان لةخؤ دةكري بي ئةوةي كؤرانيكي كرنك بيننة ئاراوة. ئةم دياردةية لةجياكاني كوردستاندا هةية بؤنموونة وةك لة بةري باشووري جياي بيرةمةكروون و بةشي باشووري رؤزئاواي زنجيرة جياي بيرمام-سةري رةش و بةري باكوري روزهةلاتي جياي سةفين و زنجيرة جياي بيخير و بةري باكووري رؤزهةلاتي نوشتاوةي مةقلوب و بةشي باشووري جياي زةنكار دةبيندري.




    ج-تةبولكة قؤقزةكان: تةبولكةكان لةزوربةي زةوييةكاني كوردستاني عيراق لة كةفري رةق بيكهاتوون بةتايبةتي كةفري كلسي و دؤلؤمايتي و جبسيؤمي كة دةكةرينةوة بؤ كؤنترين بيكهاتووي جيؤلؤجي دؤزراوة لة كرؤكي نوشتانةوة قؤقزةكاندا. كةفري دروست كةري تةبولكةكان بة هؤي وةركرتني شيوةي هؤك باكس يان دياردةي كويستا وة بةركريان زياتر بووة ,ئةم دوو دياردةيةش لة ئةنجامي بةدواي يةكدا هاتني جيني بةهيز و جيني لاوازي كةفرةوة بةيدابوون و بة شيوةيةكي ئاشكرا لة داوينة هةرة كؤنةكاني بال كرؤكي شاخةكان دةردةكةون ,باشترين نموونة لةسةر ئاستي هةريم بؤ ئةم دياردةية جياي هةيبةت سولتانة كة ئاوينةكاني كويستاية و لة كةفري بة هيز و بةركةكري دارووتانةوة بيكهاتووة,نموونةيةكي ديكة زنجيرة جياي دةربةندي بازيانة لة نزيك جةمجةمال.


    دووةم : يةكةكاني شيوةي رووي زةويية دارووتان كردةكان.

    برؤسةي دارووتان لة ناوجةكاني داوين شاخةكان و بيدةشتةكانةوة بةتايبةتي لةو ناوجانةي كة كةفري بؤ خوسان و توانةوة –شياوي وةك بةردي جبسيؤم و كلسي تيداية دةبيتة هؤي دابةزيني بارستايي رووة تؤبؤكرافييةكانيان,دةبي لة ليكدانةوةي ئةو رووانة ئةوةشمان لةبير نةجي كةلةوانةية ناوجةيةكي بةرفراوانيان بة هؤي خوسان و توانةوةوة داكةون ,ئةمة سةرةراي جياوازي دامالين لةجينة كةفةرة ناجونيةكةكاندا دةبيتة هؤي وردو خاش بووني تاويري مةزن لةو كةفرانة. لة هةريمي كوردستان (3)سي شيوةي رووي زةوي جيا دةكريتةوة كة لة بنةرةتدا لة دارووتانةوة بةيدا بوون :



    أ-كردةوة بووي ليزكةكان :
    رووي ئةم نشيوانة كةدةكةونة بيشةوةي داويني شاخةكانةوة (لة نيوان و لة دةوري شاخةكان)رووي ئةم نشيوانة وردكة (فتات)ي كردةوة بووي لة خؤكرتوةو بة تؤبؤكرافيةكي كةم ليز جيادةكريتةوة كة لاري جينة كةفرينةكاني لة نيوان 1-7 بلةداية و نيشتةنيية نوييةكان ئةم جينة كةفرينانةيان دابؤشيوة. لة كردةوة بووي ليزكةكاندا دؤزينكةي ئةو كةفرانةي بيكهاتووي جيؤلؤجيان لييةوة نزيكة دةر ناكةوي ,ليزكة بةجؤريك لةرووة راستةكان دادةنري كة بةهؤي باشةكشةي نشيوي داوين شاخةكانةوة دروست بووة و بة ريزةيةكي زؤري رووبؤشي رووةكي جيا دةكريتةوة .



    ب- دارووتاني ليز كةكان : لة خوولي جيومؤرفؤلؤجيدا دارووتان بةشدارييةكي كرنك لة باشة كشةي هةلدير و ليوارةكاندا دةكات بةبشت بةستن بةشيوةكانى هيلى نوك كةماوةى نيوان ريجكةكانى ئاوبيداهاتنةخوارةوةى لةكةل يةكةكانيدابى ى دةناسريتةوة . يةكةميان : شيوةي رووي زةوي نشيوي خاوةن نوكة تيزةكان و دووةميان : شيوةي رووي زةوي نشيوي خاوةن نوكة خرةكان,شيوةي رووي زةوي نشيو دةبي لةو كةفرة فشةل و نابتةوانةي لة بةشيكي بةرفراواني هةريمدا بلاوبونةتةوة.سييةم : يةكةكاني شيوةي رووي زةويية رووباركردةكان ئةم يةكانة شيوةي جيؤمؤرفؤلؤجي وا لةخؤدةكرن كة لة ئةنجامي جالاكي رووبارةكان بيكهاتوون و ئةم شيوانة دةكريتةوة:-

    أ-بليكانة رووبارييةكان :
    بليكانة رووباريةكان رووي تؤبؤكرافين لة دارووتاني رووباريةوة بةيدا بوون و ئاستي جاراني بني رووبارةكان دةنوينن. دارووتان بة دريزايي دؤلي رووبارةكان ئةم بليكانانة بيك ديني و جةند تاويكي نويبوونةوة دةنوينن كةكاريان لة رووبارةكان كردووة,باشماوةي بليكانة رووبارييةكان لة قةراغي هةندي لة رووبارة سةرةكيةكاني هةريم بةر جاو دةكةوي وةك بةشي باكووري زيي كةورة و بةشي روزهلاتي دؤلي بةستورة و دول رةواندوز.نيشتةني بليكانة روبارييةكان لة نيشتووي جةو و قوم بيكهاتووة و هةندي جاران لة هةردوو بةر يان بةريكي رووبارةكةوة بة ئاستي جياواز هةن.



    ب-دةشتة لافاو كردةكان : دةشتة لافاو كردةكاني هةريمي كوردستان بة بال دؤلي رووبارةكانةوة هةلكةوتوون و لة كاتي لافاودا ئةم دةشتانة بة ئاو دادةبؤشن. نيشتةني دةشتة لافاو كردةكان لة نيشتووي زبري وةك قوم و جةو بيكهاتوون سةرةراي شيوةي ديكةي نيشتةني كةلة بنةرةتدا رووبارين وةك كاشةبةردي دؤلةكان ,لة كاتيكدا زووربةي رووبارةكاني هةريمي كوردستان لة هةرةتي لاويتي و بيكةيشتندان,دؤلةكاني بةرةو بيري دةجن ,بؤية لةزوربةي دؤلةكاندا دةشتة لافاو كردةكان بة كويرةي قةبارةي رووبارةكان دةبينرين ئةمةش بؤ هؤكاري بةيوةست بة بيكهاتةي هةريمي كوردستان دةكةريتةوة.

    ج-بانكة ئاو مالكةكان : بانكةي ئاومالك نيشتوويةكة هةر لةكاتي ئاوةرويةكي باركران لة كرد يان شاخيكةوة بةرةو ناوجةيةكي نوي شوربؤوة ,لة ئةنجامي نيشتني ئاومالك لة ناوجةي هيلي كوران لة ليزي بيكدي .بانكة ئاومالكةكان لة شيوةي دةرةكياندا دةناسرينةوة,كة شيوةييةكي نيمجة بازنةيية. بانكة ئاو مالكةكان لةداويني شاخ و نشيوةكاني كوردستاني عيراقدا زورن بة تايبةتي لة ناوجةي كيوة بةرزةكان.باشترين نموونةش بانكةي ئاومالكي جياي بيرةمةكروونة,كة بةهوي دارماني بةشيكي جيايةكةوة كرؤكة شاخي رووتاوة دروست بووة و نيشتووةكان بانكةيةكي ئاومالكي كةورة و فراوانيان بةسةرةوة هةلناوة. مادةي بيكهيني نيشتووي بانكة ئاومالكةلكان جياوازة,لةتيكسجةري(نةسيج)ة� �هاوسةرةكةي لةبةردي كةورة و جةكل و بنةكةشي لةقوم بيكهاتووة.

16 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

دەوڵەتی حەسنەوی

کورد لە سەردەمی ئایینی ئیسلامیشدا لە خاکی کوردستاندا چەند دەوڵەتێکی جیاوازی دامەزراندووە. بەپێی باری ئەو دەمە ئەوانە دەوڵەتی ھەرێمی بوون و لە ژێر سەرۆکایەتیی ھەندێک خێزاندا بوون.
بەداخەوە کورد لەو کاتەدا نەیتوانی لە سەرانسەری کوردستاندا دەوڵەتێکی مەزن و ناوەندی دامەزرێنێ. ھەر لەبەر ئەوەش بوو چەند دەوڵەتێکی ھەرێمی دامەزرا. لە باشووری کوردستاندا، لە شاری "جیبەل" خانەدانێکی کورد بە ناوی "حەسنەوی"یەوە، ھێزی خۆی ڕێک خست و لە ساڵی ٩٤١ی پاش زاییندا سەربەخۆییی خۆی ئاشکرا کرد. بەرەبەرە سوپا و دەوڵەتی پێش خست و شاری ھەمەدان، مەھاباد، کرماشان و شارەزوور کەوتنە ناو سنووری دەوڵەتی حەسنەوییەوە. دەوڵەتی حەسنەوی پارە و پووڵیشی ھەڵکەند و سیستێمی ئابووریی ناوەندیی پێک ھێنا. لە کوردستاندا ڕێگاوبان و ئاواییان دروست کردەوە. دەوڵەتی حەسنەوی تاکوو ساڵی ١٠١٤ دەسەڵاتی ھەبوو

    دەوڵەتی شەدادی

    لە ساڵی ٩٥١ی پاش زاییندا سەرۆکی تیرەی ڕەوادی، محەمەد شەدادی دەوڵەتی شەدادیی کوردی دامەزراند و سنوورەکەیشی، لە شاری ڕەواندزەوە تاکوو شاری گەنجە ـ ئازەربایجانی سۆڤێتی ـ دەکشا لەو کاتەدا لە ڕۆژەڵاتی کورستاندا دەوڵەتی شەدادی و لە ڕۆژاوای کوردستاندا دەوڵەتی مەروانی و لە باشووریشدا دەوڵەتی حەسنەوی ھەبوون. ئەم سێ دەوڵەتەی کورد، ھەموو ھاودەمی یەکتر بوو. لە سەردەمی دەوڵەتی شەدادیدا، ژیانی کولتووری و ھونەری زۆر پێش کەوت لە ساڵی ١٠٨٨دا شای سەلجووقییەکان ھێرشێکی مەزنی بردە سەر دەوڵەتی شەدادی و دوایی پێ ھێنا

    دەوڵەتی مەروانی

    لە ساڵی ٩٨٥ی پاش زاییندا باد دۆستەک دەوڵەتی مەروانیی دامەزراند و مەییافەرقین (سلیڤان)یشی کردە پایتەخت بۆ خۆی. سنووری دەوڵەتی مەروانی لە ماوەیەکی زۆر کەمدا فراوان کرا و تاکوو ھەرێمی نسێبین، جەزیرە، مەعدەن، ئامەد، ڕەحا، بەدلیس و مەلازگریی گرتەوە. ئەو پاشایانەی کورد کە دوای دۆستەک ھاتن، دەوڵەتی مەروانییان بەباشی و خۆشی ڕاگرت، بەتایبەتی لە سەردەمی پاشایەتیی ئەحمەد مەروان (ناسرلدەولە)دا، خەڵک بە ئازادی و سەرفەرازی دەژیا. لە دەوڵەتی مەروانیدا شارستانێتی و ھونەر زۆر پێش کەوتن. پەیکەری مەییافەرقین و ئامەد دیاربەکری سەرلەنوێ دروست کرایەوە. گەلێک مزگەوت و کاروانسەرا و پرد دروست کران. لە کۆشکی پاشایانی کورددا مۆسیقا، سەما و ھەڵپەڕکێ پەرەی سەند و کاری ھونەری پێش کەوت و دەوڵەمەند بوو لە کاتی بوونی دەوڵەتی مەروانیدا، دەوڵەتی تورکە سەلجووقییەکانیش ھەبوون، لە سەردەمی مەنسووری ناسرلدەولەدا، توغرولبەگ سوڵتانی سەلجووقییەکان بوو لە ساڵی ١٠٤٣دا توغرولبەگ بە سەرۆکایەتیی توغا ئاسغلی ١٠٠٠ سواری ناردە سەر مەییارفەرقین، بەڵام ھێزی سەلجووقیی تورک بەرانبەر سوارچاکیی مەروانی خۆیانیان ڕانەگرت و پیس شکان و تاڵانیش کران، ئیتر لە دوای ئەوەوە تورک خۆی دوور ڕا دەگرت لە سەردەمی ناسرلدەولەدا دەوڵەتی مەروانی بەرەو کزی چوو و نیزامولمولکی سوڵتانی سەلجووقییەکان، بە ھەلی زانی و ھێزێکی سوارەی بە سەرکردایەتیی فەخرولدەولەی ناردە سەر مەروانیەکان. فەخرولدەولە لە نزیکی ئامەد لەشکری خۆی دوو بەشەوە، بەشێکیان بە سەرۆکایەتیی کوڕەکەی خۆی، زەعمیرولڕوئەسا، ناردە سەر ئامەد و خۆیشی لەگەڵ ھێزەکەی تردا ھێرشی کردە سەر وان کە پایتەخت بوو، ناسرولدەولە ناچار بەرەو جەزیرە ھەڵات
    لە ساڵی ١٠٨٦دا و دوای مەییارفەرقین و ئامەد، ئیتر دەوڵەتی مەروانی کەوتە ژێر دەستی تورکە سەلجووقییەکانەوە. لە ساڵی ١٠٩٧دا دوایی بە دەسەڵاتی مەروانی ھات

    ئیمپراتۆریی ئەیووبی

    ئەیووبییەکان تیرەیەکی کوردن و لە ڕۆژەڵاتی کوردستاندا ژیاون. نوورەدین مەحموود، لە سەدەی دوانزەیەمدا دەوڵەتی زەنگیی لە ناوچەی کەرکووک، مووسڵ، حەلەب دامەزراند. لەو دەمەدا خاچپەرستانی ئەورووپا، بە ئەنادۆڵدا ھێرشیان کردە سەر شاری قودس. نە تورکی سەلجووقی و نە دەوڵەتی فاتمیی مسر توانییان پێشی ئەو لەشکرەی خاچپەرستانی ئەورووپا بگرن، تاکوو بەرگری لە شاری قودس بکەن و بیپارێزن
    سەرۆکی دەوڵەتی زەنگی، نوورەدین مەحموود بۆ پاراستنی سەرداری و سەروەریی قودس، لەگەڵ خاچپەرستاندا کەوتە شەڕ. لەبەر ئەوە ھێزێکی مەزنی بە سەرۆکایەتیی سەلاحەدینی ئەیووبیی ناردە پایتەختی دەوڵەتی فاتمیی مسر
    سەلاحەدینی ئەیووبی قوماندارێکی گەلێک زیرەک و قارەمان بوو. لە ساڵی ١١٧١دا ھەلی بۆ ھەڵکەوت و دەستی بە سەر دەوڵەتی فاتمیی میسردا گرت و دەسەڵاتی خۆی ئاشکرا کرد و لە جێی دەوڵەتی فاتمی، دەوڵەتی ئەیووبیی دامەزراند. سەلاحەدین لەسەر ھەڵوێستی خۆی کاروباری ڕادەپەڕاند. لە ساڵی ١١٧٤دا سنووری دەوڵەتی ئەیووبیی ئیسلامیی فراوان کرد و بوو بە خاوەن دەسەڵات. سنووری ئەم دەوڵەتە لە مسرەوە تاکوو حیجاز،یەمەن، فەلەستین، سووریا، کوردستان بوو. سەلاحەدین بۆ خۆی ھێزێکی چابووک و سوارچاکی لە کورد دروست کردبوو سەلاحەدینی ئەیووبی بە قارەمانێتیی خۆی شاری قودسی لە خاچپەرستانی ئەورووپا ڕزگار کرد و ھێزی خاچپارێزانی ڕەتاند و ناوی قوماندارێتیی کورد لە تەواوی جیھاندا بڵاو بووەوە. ئەگەرچی سەلاحەدین و ھەندێکیش لە لەشکرەکەی کورد بوون، بەڵام دەوڵەتی ئەیووبی خۆڕسک دەوڵەتێکی نەتەوەیی کوردی نەبوو، بەڵکوو دەوڵەتێکی ئیسلامی بوو، چونکوو لە سەردەمی ئەو کاتەی ئیسلامدا، ئەو دەوڵەتانەی دادەمەزران، لەسەر بنج و بناوانی نەتەوەیی دانەدەمەزراند، چونکە ھۆشیاریی نەتەوەیی لەو ئاستەدا نەبوو کە ببێتە مایەی دامەزراندنی دەوڵەتێکی نەتەوەیی سەلاحەدینی ئەیووبی لە ساڵی ١١٩٣دا مرد و ئیتر دەوڵەتی ئەیووبی بەرەو سستبوون دەچوو، تاکوو لە ساڵی ١٢٥٠دا دەوڵەتی ئەیووبی کۆتاییی پێ ھات. ئێستاش گۆڕی سەلاحەدینی ئەیووبی لە شاری شامە و لەسەر کێلی گۆڕەکەی نووسراوە: "سەلاحەدینی کورد"

    میرنشینیی ئەردەڵان

    ← وتاری سەرەکی: میرنشینی ئەردەڵان
    میرنشینیی ئەردەڵان لە لایەن بابائەردەڵانەوە دامەزرێنراوە، ئەم میرنشینە نزیکەی ٦٥٠ ساڵ دەسەڵاتی ھەبوو. کاتێ مەغۆلەکان ھێرشیان کردە سەر کوردستان، بابائەردەڵان سیاسەتی بەرانبەر ئەوان بەکار ھێنا و لەگەڵیاندا نەکەوتە شەڕ، جا لەبەر ئەوە تا دەھات دەسەڵاتی میرنشینی ئەردەڵان لە ھەرێمی شارەزوور و ھەوراماندا مەزنتر و بەرفراوانتر دەبوو. بە ئامانجی ئەوەی کە دەوڵەتێکی نەتەوەیی دامەزرێنێ. ئەوە بوو لە دواییشدا تا ڕادەیەک گەیشتە ئامانجی خۆی و دەوڵەتێکی ھەرێمیی نەتەوەییی تەمەندرێژیشی دروست کرد لە سەدەی چواردەیەمدا، لە عێرقدا دەوڵەتی جەلائیری دروست بوو و توانییان بەشی ڕۆژاوا و باکووری ئەردەڵان بگرن. بەڵام لە سەدەی پانزەیەمدا سەرۆکی میرنشینی ئەردەڵان، میرحەسەن، باکوور و ڕۆژاوایشی لە ژێر دەستی جەلائیرییەکان ڕزگار کرد و زێی مەزنی کردە سنووری باکووری میرنشینی ئەردەڵان و لە ڕەواندزیشدا بنکەیەکی سەربازیی دروست کرد لەو سەردەمەدا وێژە و ھونەر و زمانی کوردی لە مزگەوتەکاندا زۆر پێش کەوتن و گەلێک بەرھەم بە زمانی کوردی بڵاو کرایەوە. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٤٩دا ھێرشێکی گەلێک مەزنیان بردە سەر ڕەواندز و لە نێوان عوسمانییەکان و ھێزی میرنشینی ئەردەڵاندا شەڕێکی دژوار ڕووی دا، عوسمانییەکان سەر نەکەوتن و شکستیان ھێنا
    میرنشینیی ئەردەڵان تاکوو ساڵی ١٨٦٤ لەسەر دەسەڵاتی خۆی مایەوە دوا میری ئەم میرنشینە ئەمانوڵڵا بوو کە ھەر لەو ساڵەدا بە دەستی عوسمانییەکان لە ناو برا و ئەم میرنشینە کۆتایی پێ ھات

    میرنشینیی بادینان

    میرنشینیی بادینان لە نێوان شاری مووسڵ و چەمی دیجلە و زێی مەزندا دامەزرێنرا بوو. سنووری میرنشینیی بادینان، لە ڕۆژئاواوە میرنشینیی بۆتان و لە باکوورەوە میرنشینیی ھەکاری و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە میرنشینیی سۆران بوو. شاری ئامێدی پایتەختی میرنشینیی بادینان بوو. سنووری ئەم میرنشینییە ئەم شارانەی دەگرتەوە: زاخۆ، ئاکرێ و دھۆک
    دەوڵەتە ھەرێمی و مەزن و ناوەندییەکانیش ھەردەم دووبەرەکییان دەخستە ناو میرە کوردەکانەوە و نەیاندەویست میرە کوردەکان یەک بگرن و میرنشینە کوردییەکان ببی بە یەک
    دوای مردنی میرئیسماعیلی بادینان، میر محەمەدی سۆران میرنشینیی بادینانی خستە ژێر دەستی خۆیەوە و ھەردوو میرنشینەکە بوون بە یەک. میرنشینیی سۆرانیش لە ھەرێمی خۆیدا زۆر مەزن و بەھێز بوو

    میرنشینی سۆران

    ← وتاری سەرەکی: میرنشینی سۆران
    دامەزراندنی میرنشینی سۆران لە لایەن کوردێکەوە بوو ناوی کەڵۆس بوو. کەڵۆس کوردێکی گەلێک ناودار بووە. لە سەردەمی مەر مستەفادا بارودۆخی میرنشینی سۆران گەشە دەکات و خۆش دەبێت. میر مستەفا لە ساڵی ١٨١٣دا دەسەڵاتی میرێتی دەداتە دەستی کوڕەکەی خۆیەوە کە ناوی میر محەمەد بووە، میرمحەمەد پیاوێکی ھۆشیار و زیرەک بووە، زۆر بەناوبانگ بووە، ئەم میر محەمەدە زیاتر بە پاشا کوێرە بەناوبانگ بووە
    میر محەمەد کاروباری میرێتی دەکاتە دوو بەشەوە:
    چارەسەرکردنی شەڕ و گێرەوکێشەی ناوخۆی
    خەبات لە پێناوی بەرفراوانکردنی میرنشینی سۆراندا.
    میرمحەمەد ـ پاشا کۆرە ـ پاش تێپەڕ بوونی سێ ساڵ بەسەر میرێتییەکەیدا، واتە لە ساڵی ١٨١٦دا کارخانەیەکی چەکی لە کاولان کە نزیکی ڕەواندزە دروست کرد لەو کارخانەیەدا، شمشێر تفەنگ و گوللە و تۆپ و چەرخی تۆپ و ... ھتد درووست دەکران
    پاش ئەوەی میر سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند و دەستی دایە خەباتی بەرفراوانکردنی سنووری میرنشینیی خۆی و ئۆردووگایەکی سەربازیی لە ٣٠٠٠٠ (سی ھەزار) سەرباز درووست کرد، لەوانە ١٠٠٠٠ (دە ھەزار)ی سوارە و ٢٠٠٠٠ (بیست ھەزار)یشی پیادە بوون
    لە ساڵی ١٨٣٣دا سنووری میرنشینیی سۆران گەلێک بەرفراوان بوو. لە باکوورەوە دەگەیشتە جزیرە و لە باشووریشەوە تاکوو زێی بچووک و لە لایەکی تریشەوە دەگەیشتە سنووری میرنشینی بۆتان
    میرمحەمەد بۆ بەڕێوەبردنی میرنشینیی خۆی، سیستێمێکی دانا لە سیستێمەکەیدا خەزێنەیەکی سێ بەشیی پێک ھێنا:
    بەشی ماڵ و مڵکی تایبەتیی میر.
    بەشی داھات و باج.
    بەشی دارایی و فەرمانڕەوایی و شارەکان و ... ھتد.
    میرمحەمەد لە ساڵی ١٨٣٠دا لەشکرێکی مەزنی بە سەرۆکایەتیی ئیبراھیم پاشا، دژی سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی ناردە سەر سووریا و لە لایەکی تریشەوە لەشکرێکی تری بە سەرۆکایەتیی میرموراد ناردە ئێران و ئەو ناوچانەی کوردیان تیا دەژیا میر لە ساڵی ١٨٣٤دا پەیمانێکی ئاشتیی لەگەڵ ئێراندا مۆر کرد دەوڵەتی عوسمانیش ھەردەم خەریکی پلانی ھێرش بردنە سەر میرنشینی سۆران بوو، بەڵام ھەر سەر نەدەکەوت لە ساڵی ١٨٣٦دا عوسمانییەکان بە سەرۆکایەتیی ڕەشید پاشا، ھێزێکی گەورە و گرانیان ناردە سەر میرنشینی سۆران و شەڕێک قورس بەرپا بوو. لە دواییدا ھێزی عوسمانی توانیی دەوروبەری میرنشینیی سۆران بگرێ دوایی میرمحەمد خۆی چوو بۆ ئەستەمووڵ. سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی میری ئازاد کرد، بەڵام لە گەڕانەوەدا بۆسەیەکیان بۆ دا نا و بە نامەردی میرمحەمەد ـ پاشا کۆرە ـ یان کوشت و میرنشینیی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە

    میرنشینی بابان

    ← وتاری سەرەکی: میرنشینی بابان
    میرنشینی بابان لە بنەڕەتدا بە ناوی فەقێ ئەحمەدی بابانەوە دامەزراوە. لە ساڵەکانی ١٦٨٦ بەدواوە بەھێز بووە و دواییش دەسەڵاتی گرتۆتە دەست. لە نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدەیەمدا میرنشینی بابان لە ڕووی سیاسییەوە و دژی دەوڵەتی عوسمانی ڕۆڵێکی زۆر گرینگی بینیوە، ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی دەسەڵات و ھێزی سەربازیی میرنشینی بابان. دەسەڵاتی میرنشینی بابان دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ ساڵێک لەمەوبەر. ئەم میرنشینە دەکەوێتە ناوچەی سلێمانییەوە، لە باشووری میرنشینی سۆرانەوە و تاکوو بەشێکیش لە ڕۆژەڵاتی کوردستان دەگرێتەوە. لە ڕۆژئاواشەوە تەواوی ناوچەی کەرکووکی دەگرتەوە. بەشێکی ناوچەی شارەزوور لەژێر دەسەڵاتی میرنشینی باباندا بوو. پایتەختی میرنشینی بابان قەڵاچوالان بوو. دوای ئەوەی دادوەری گوندی مەڵکەندی، ئیبراھیم پاشا، بە ناوی سلێمان پاشاوە، لە ساڵی ١٧٨٤دا دەستی بە درووستکردنی شارێک کرد و ناوی سلێمانیی لێ نا و دواییش کرا بە پایتەختی میرنشینی بابان
    لە سەردەمی میرنشینی باباندا گیروگرفتی ناوخۆیی زۆر بوو، ئەمە زۆر کاری کردە سەر بێھێزی و لاوازکردنی ئەم میرنشینە لە لایەکەوە، لە لایەکی تریشەوە عوسمانی و فارس بە پێی ڕێککەوتنی پەیمانی قەسری شیرین میرنشینی بابانیان لە ناو خۆیاندا بەش کرد. ئیتر لە دوای ئەوەیش میرنشینی بابان جارێ دەکەوتە ژێر دەستی عوسمانی و جارێکی تریش ژێر دەستی فارس
    لە سەردەمی میرعەبدولڕەحمان پاشادا جارێکی تریش میرنشینی بابان بەھێز بووەوە و سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٢٢دا بە لەشکرێکی زۆر بەھێز و لەژێر سەرکردایەتیی مامەد پاشا خۆیدا، ھێرشی بردە سەر سلێمانی کە پایتەختی میرنشینی بابان بوو
    نزیکەی ٥٠٠ کەس لە لەشکری عوسمانی کوژرا، بەڵام لە دواییدا عوسمانییەکان توانییان شاری سلێمانی بگرن. مەحموود پاشا لە دوای مردنی باوکی بوو بە سەرۆکی میرنشینی بابان و تاکوو ساڵی ١٨٣٤ دەسەڵات بە دەستی ئەو بوو و دوای ئەویش دەسەڵاتی میرنشینی بابان تاکوو ساڵی ١٨٥١ بە دەستی سلێمان پاشا بوو
    ئەوەی شایانی باسە، لە ماوەی دەسەڵاتداریی ئەم میرنشینەدا زمان و ئەدەبی کوردی زۆر پەرەی سەند، بەتایبەتی لە کۆتایی سەدەی شانزەوە تاکوو نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدە
    دروستبوونی قوتابخانەی شیعری کلاسیکی کوردی بە ڕێبەرایەتیی نالی ١٧٩٧ ـ ١٨٥٥ و ھاوڕێکانی، سالم و کوردی و مەحوی کە شەقـڵشکێنی شیعری کوردی بوون لە دیالێکتی کرمانجیی خواروودا و دواییش بوو بە زمانی ئەدەب و نووسین و زۆر لە شاعیرانی تریش ھەر لەسە ئەو ڕێچکەیە ڕۆیشتن و پەیڕەوییان کرد و پەرەیان بەو زمانە ئەدەبییە دا

    میرنشینی ھەکاری

    ھەکاری ناوچەیەکی شاخاوییە، میرنشینی ھەکاری دەکەوتە نێوان گۆلی وان، شاری وان و خۆشاوی. پایتەختی میرنشینی ھەکاری شاری چۆلەمێرگ بوو لەبەر ئەوەی ئەم میرنشینە لە ھەرێمێکی چیاییدا بوو، دەیتوانی خۆی لە دوژمن بپارێزێ و بژێ. بۆیەش ھەتا دەھات بەھێز دەبوو دەوڵەتی عوسمانی لەم میرنشینە دەترسا، بۆیە زۆر جار لەشکری دەناردە سەر گوندەکانی دەوروبەری میرنشینی ھەکاری و کاولی دەکردن و مووچەخۆر و ڕۆشنبیرانی کوردیان لەو ھەرێمە دەر دەکرد لەبەر ھێرش و زوڵم و زۆرداریی عوسمانییەکان، خەڵک پەنایان دەبردە بەر میرنشینی ھەکاری و ھێزی ئەم میرنشینەش ھەتا دەھات زیادی دەکرد. ھێزی چەکداری لە ٤٠٠٠٠ (چل ھەزار) زێدەتر بوو
    لە لایەکی ترەوە دەوڵەتی فارسیش ترسی ئەم میرنشینەی لێ نیشتبوو، بۆیە جارەناجارێک بە لەشکری زۆر مەزنەوە ھێرش دەبردە سەری، بەڵام میرنشینی ھەکاری بەردەوام سەربەخۆییی خۆی دژی عوسمان و فارس بە سەرفەرازی پاراستووە. ئەمەش بەتایبەتی لە سەردەمی مستەفا پاشای ھەکاریدا کە میرنشینەکەی زۆر بەھێز بووبوو
    ھەرچەندە میرنشینی ھەکاری لەم دواییەی سەردەمی عوسمانییەکاندا ناوی نەمابوو، بەڵام دەوڵەت تاکوو ئەمڕۆش نەیتوانیوە بە تەواوی دەس بەسەر ئەو ھەرێمەدا بگرێ

    میرنشینی بۆتان

    پایتەختی میرنشینی بۆتان شاری جزیرە بوو. ئەم شارە دەکەوێتە تەنیشت چەمی دیجلەوە کە ئەویش ھۆیەکی گرنگ بوو بۆ ناوچەکە. ڕێگای بازریی دیاربەکر ـ مووسڵ ـ بەغداد ـ ئەستەمووڵ بەوێدا تێدەپەڕی ئەم میرنشینە ڕۆڵێکی گرنگی لە مێژووی ڕووناکبیریی کورددا بینیوە. لە میرنشینیی بۆتاندا خەباتێکی زۆر بۆ پێشخستنی زمان و وێژەی کوردی کراوە. لە نێوان ساڵانی ١٤٠٠ ـ ١٥٧٠دا شاری جزیرە بووبووە سەرچاوەی زانیاری و ڕووناکبیری. لە قوتابخانەکانی جزیرەدا گەلێ مرۆڤی مەزن و ناودار ھەڵکەوتن لە ھەرێمەکانی میرنشینی بۆتان و ھەکاریدا، فەیلەسووف و نووسەر و شاعیری وەکوو مەلای جزیری، فەقێ تەیران و ئەحمەدی خانی دەرکەوتن. مەم و زینی خانی ئەمڕۆ لە ناو کلاسیکانی جیھاندا جێی خۆی گرتووە ھەروەھا بنەماڵەی بەدرخان لە ڕووی خزمەتکردنی زمان و وێژە و ھونەرەوە ڕۆڵێکی مەزن و گرنگیان بینیوە.لە ساڵی ١٨٨٠دا ڕۆژنامەی کوردستان و ساڵانی ١٩٣٠ ـ ١٩٥٤، گۆڤاری ھاوار، ڕۆژا نوو، ڕووناھی یان دەرکردووە لە ساڵی ١٨٢١دا بنەماڵەی عەزیزان دەسەڵاتی ئەم میرنشینەیان گرتە دەست لە سەدەی نۆزدەیەمدا کوردستان لە نێوان میرنشینەکاندا بەش کرا بوو. میرنشینی بۆتان دژی دوژمن تێکەڵاوییەکەی باشی لەگەڵ خەڵکی کورددا درووست کردبوو. ھەوڵێکی زۆریش بۆ یەکبوون و سەربەخۆیی میرنشینانی سۆران، بۆتان، بادینان،بابان درا، بەڵام دەوڵەتی عوسمانی زوو ھەستی بەمە کرد و بە لەشکرێکی گەورە و گرانەوە ھێرشی بردە سەر ھەموو میرنشینەکان و بەو پەلامارە ئۆتۆنۆمیی میرنشینەکانی نەھێشت و دەزگای درووستکراوی داگیرکەری لە جێی میرنشینەکاندا دامەزراند کورد کە ئەوڕۆ گەورەترین نەتەوەی بێ نیشتمانی سەر گۆی زەوییە یەکێک لە کۆنترین نەتەوەکانی ڕۆژھەڵاتی نێزیک و ناوەڕاستە. سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ناخی مێژوو. بەڵگە زانستییەکان پیشان دەدەن کە کوردستانیش مێژینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کانگەی کەونارایەکی ھەرە کۆن و دێرین. لە چاخی بەستەڵەکدا کە نێزیکەی نیو میلیۆن ساڵ پێش لە ئێستە ڕووی دا و نزیکەی ٢٠.٠٠٠ ساڵ پێش لە زایین کۆتایی ھات زۆربەی ناوچەکانی ئەورووپا و ئەمریکای باکووری داپۆشرابوون لە سەھۆڵ. ئەو دەمە ناوچە بیابانی و چۆڵەوانییەکانی ئەفریقا و مەڵبەندە وشکە عەرەبییەکان کەشێکی مامناوەندییان ھەبوو. کوردستانیش کەش و ئاووھەوایەکی بارانی و مامناوەندیی ھەبوو.

17 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

هونه‌ری (سیرامیك )
واته‌ گڵجوشی چینی به‌كۆنترین هونه‌ر داده‌نرێت كه‌ مرۆڤایه‌تی ناسیوێتی وه‌شان به‌شان له‌گه‌ل دروست بوونی شارستانیه‌ كونه‌كاندا ، كاتێك مرۆڤـ توانایی نیشته‌جێ بوون ودروست كردنی خانووبه‌ره‌و به‌رهه‌م هێنانی كشتوكالی گرته‌ ته‌ستۆ له‌كۆمه‌لگادا به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌ مێژووی كونی جیهانداو كوردستانیش دا ومێژووی هونه‌ری سیرامیك یان گلجوشی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ پاشماوه‌كانی كه‌ له‌ (جرمۆ) دۆزراوه‌ته‌وه‌ له‌شاخه‌كانی زاگروس رۆژئاوای كركوك له‌نزیك چه‌مچمال ،له‌گه‌ل پیشكه‌وتنی شارستانی ئه‌م هونه‌ره‌ش پیشكه‌وتنی به‌خۆوه‌بینی چه‌ندین هونه‌رمه‌ند له‌م بواره‌دا كارده‌كه‌ن له‌نیوانیاندا هونه‌رمه‌ند (ریبوار سعید ) ناسراو به‌هونه‌رمه‌ندی گرافیكی له‌بواری شێوه‌كاریدا دێته‌ ئارا وه‌ك (سیرامیكیه‌ك) كه‌ كارله‌ به‌رهه‌م هێنانی چه‌ندین پارچه‌ی جۆراوجۆر ده‌كات له‌ بواری گڵجوشی چینی دا ، به‌لام ئه‌م هونه‌رمه‌ند له‌گه‌ل بونی جۆراوجۆری له‌ بواری كاركردندا توانیوێتی سه‌ركه‌وتوانا كاره‌هونه‌ری یه‌كانی ، به‌هۆی ئه‌و رێبازه‌ تایبه‌تی كه‌ی خۆیه‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌ له‌كه‌ل گۆرانكاری له‌ ( مه‌تریالدا ) ،به‌هۆی به‌هێزی هێل وڕه‌نگ وكه‌سایه‌تیه‌كانی وه‌ك ڕێبازی خۆی كارده‌كات ، بۆ زیاتر ناساندنی ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ له‌بواری گڵجۆشی چینی دا په‌یوه‌ند ده‌بێت به‌شیكردنه‌وه‌ی بابه‌تی له‌ به‌رهه‌می گڵجۆشی چینی یه‌كانی هونه‌رمه‌ند كه‌به‌رهه‌م هاتوون به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ،له‌ شیۆه‌ی ده‌ره‌وه‌ی په‌یوه‌ندیه‌كی دروست كراوی ئاویته‌ بوو پیك ده‌هینیت له‌ كومه‌له‌یه‌ك له‌ یه‌كه‌ی جۆراوجۆرو به‌شێوه‌یه‌كی هاوڕیك له‌نێوان( فورم) ی ئه‌ندامیه‌كان ونا ئه‌ندامیكه‌كان وه‌ك ره‌هه‌ندێكی ڕێك خراو به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌ندازه‌یی وله‌گه‌ل بوونی جووله‌ (حركه‌ ) وسیستمی كاركردن له‌شێوازی دیواربه‌ندیه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی پارچه‌ پارچه‌ی جیاجیا وفورمی شه‌ش پاڵو دارشتنیان به‌شێوه‌یه‌كی بینائیوه‌ بوونی یه‌كه‌و وپێكهاته‌كانی فورم له‌رێگای ریتمی وأیقاعی موسیقی له‌ رێك خستنی له‌ گه‌ل بونی ئاراسته‌ی جۆراو جۆر به‌ره‌و ئاسۆی و ستونی و وه‌رگرتنی شێوه‌ی گشتی بازنه‌یدا به‌پی بوونی ئه‌و بۆشایی یانه‌ی كه‌ له‌نیوان به‌شه‌كاندا كه‌ له‌یه‌كتری جیاده‌كرێته‌وه‌ ، وه‌به‌پی ی خه‌سله‌تی هونه‌ری ویه‌كگرتنی ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ ئاوێته‌بوونه‌ی فۆرم وبۆشایی ده‌ره‌وه‌.

شێوه‌كانی هونه‌رمه‌ند نزیك بوونه‌وه‌یه‌ له‌ ئه‌بستراك بوونی مرۆڤ به‌هه‌موو كه‌سایه‌تی یه‌ مرۆڤایه‌تیه‌كان وكۆمه‌لآیه‌تی كان له‌ لای هونه‌رمه‌ند ،به‌هۆی بوونی هێل و ره‌نگ وه‌ پێدانی ێیكهاته‌كانی به‌شێوه‌ی هونه‌ری كاره‌كانی پێ ئه‌نجام دراوه‌. وه‌ یاریده‌ده‌رێكی باش وبوون سه‌ربه‌خۆی هه‌ربه‌شێك له‌ به‌شه‌كانی له‌په‌یوه‌ندی نیوان هه‌مووان له‌ به‌شه‌كانی كاره‌ هونه‌ریه‌كانی. وه‌ پێكهاته‌كانی بریتین له‌ ( مستویات ) به‌شێوه‌ی كاركردن له‌ نیوان هه‌ڵكۆلیین وبریین و چاڵكردن بۆ دروست كردنی شێوه‌ی كاره‌كانی له‌نیوان هونه‌ری گڵجۆشی دا وه‌ كارزانی _( مهاره‌) له‌بواری هونه‌ری گرافیك دا ئه‌م جیاوازیه‌ له‌نیوان هه‌ردوو رێبازی هونه‌ری وكاركردنی هونه‌رمه‌ند. كه‌ توانیوێتی سه‌ركه‌وتوانه‌ كاره‌كانی له‌گه‌ل جیاوازی نیوان (خامه‌) مه‌ته‌ریال ئه‌نجام بگه‌ێنی وه‌ك بوونی قووڕ بۆ هێنانه‌دی وبه‌رجه‌سته‌كردنی ئه‌م جۆره‌ له‌كاركردنی هونه‌ریی گلجوشی چینی دا به‌ شێوه‌ی تكنیك تایبه‌ت له‌گه‌ل بوونی ( خلفیه‌ ) وشاره‌زایی هونه‌رمه‌ند له‌بواری چاپ كردنی هونه‌ری گرافیك دا وه‌كێشانی هیڵ و ڕه‌نگوفیگه‌ر له‌سه‌رپارچه‌ قوورێكی نه‌رم ، دواتر به‌كارهێنانی جۆریك له‌ ته‌كنلوجیایی جیاواز له‌ وه‌ك شووشه‌كردنی كاره‌كان دوور له‌ رێگا تقلیدیه‌كانی كه‌ هونه‌رمه‌ندانی گڵجوش به‌زۆری به‌كاریان ده‌هێنیت بۆیه‌ خه‌سله‌ته‌كانی زیاتر ده‌به‌سترێته‌وه‌ وه‌به‌ رێبازیی هونه‌رمه‌ندله‌ قالبونی دا له‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كانی هونه‌ری شێوه‌كاری وه‌ك گرافیك " گباعه‌ " هه‌روه‌ها پشت به‌ستن به‌ وه‌رگرتنی له‌ ( البیئه‌ ) وسروشتی ، وه‌بابه‌ته‌كانی وه‌رگیراوه‌ له‌ (سروشتی ) ده‌وروبه‌ر به‌بێ لاسایی كردنه‌وه‌ له‌گه‌ل تاپیراتی كۆمه‌لگه‌یی كوردی به‌هۆی بوونی چه‌ندین ( رمز + ئایقون ) كه‌ له‌كاره‌هونه‌رییه‌كانید ا به‌رچاوو ده‌كه‌ون وه‌یاریده‌ده‌رێكی باشن له‌ درووست بوونی (دلالات الرمزیه‌)ئه‌م هێماو په‌یوه‌ندیانه‌ كه‌هونه‌رمه‌ند ده‌یه‌وێت له‌ڕێگایه‌وه‌ بگاته‌ ئه‌نجامی دروست بوونی سیستمیكی هونه‌ری تازه‌ له‌نیوان كۆن وتازه‌دا، به‌هۆی تێكه‌لاوكردنی هه‌ندێك له‌و ئایقونه‌ دیارانه‌ی كه‌به‌شێوه‌یه‌كی ده‌ركه‌وتوو له‌هونه‌ره‌مێژوویی كۆندا به‌ئاشكرا ده‌بینرێت.

وه‌بابه‌ت بوونی كاره‌كانی هونه‌رمه‌ند له‌ ناوه‌رۆكدا دوور له‌شێوه‌ ی ده‌ره‌كی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ خه‌سله‌ته‌ هونه‌ریه‌ جوانكاری كان وه‌ په‌یوه‌ندیه‌ی (دلالات الرمزی) له‌رێگایی ناوه‌رۆكه‌وه‌ بۆ ده‌ربرین له‌ بابه‌تی كاره‌كه‌ هونه‌رمه‌ند نزیك بونه‌وه‌یه‌كی هه‌یه‌ له‌فۆرمدا به‌ره‌و تجرید وأختزال كردنبه‌شێوه‌یكی گشتی له‌كاره‌هونه‌ریه‌كانیدا و گلجوشی چینی دا ، خۆی له‌خۆیدا له‌هه‌مان كاتدا له‌گه‌ل بوونی ئه‌بستراك بینائی و (بصریات) وڕه‌نگ وهێل ودامالین له‌هه‌موو قوڵ بوونه‌وه‌یه‌ك له‌جۆراه‌جۆربوونی ڕه‌نگ به‌شێوه‌یه‌كی به‌ربلاو له‌سه‌ر ئه‌و ره‌هه‌نده‌ وێنه‌یی یانه‌ی كه‌بوونیان هه‌یه‌ له‌ (ئه‌ستاتیكا) ی هونه‌ردا وهونه‌ری جوانكاری به‌شێوه‌ی تایبه‌تی وله‌ناوه‌رۆكی هونه‌ری تعبیریه‌ تجریدی دا كه‌ هونه‌رمه‌ند پێی ده‌ناسرێت له‌كاره‌كانیدا.

18 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

انشاء الصداقة

الصداقة كلمة صغيرة في حجمها كبيرة في مدلولها وفي معناها ومضمونها ، هي اجمل شيء في الوجود وهي ايضا علاقة انسانية راقية ، وهي تعبير عن صلة بشرية رائعة وروعة من روائع التكامل والترابط بين البشر وهي ايضا جوهر الانسان ومصدقة .
انها رابطة نفسية قوية بين شخصين ، وتعتبر صفقة تجارية تتم بين طرفين متفاهمين ، ويكون عربونها المحبة والتعاون والاخلاص والثقة المتبادلة بين الطرفين .
ان الصداقة لاتقدر بثمن ولا تقاس باي مقياس ، ولا توزن باي مكيال انها اكبر من هذه الاشياء كلها ، ان المرء لايستطيع ان يعيش منفردا و في عزلة عن الاخرين بل يحتاج الى مساعدة الصديق ليقف الى جانبه ، وشر صنوف الفقر فقر الصديق والانسان يتمهل عند اختيار صديقه وانما بالعقل السليم والمنطق والفهم الدقيق .

الصداقة قيمة إنسانية أخلاقية ودينية عظيمة سامية المعاني والجمال كبيرة الشأن بها تسمو الحياة وترتقي وبدونها تنحدر 0الصداقة من الصدق ، والصدق عكس الكذب. والصديق هو من صدقك وعدو عدوك . إنها علاقة وثيقة بين شخصين أو أكثر علاقة متبادلة وانسجام كامل في المشاعر والأحاسيس وهي بالغة الأهمية في استقرار الفرد وتطور المجتمع 0

لان الإنسان خلقه الله كائن اجتماعي لا يقدر العيش بمفرده بل يتفاعل مع من حوله ايجابيا ليشكل المجتمع المتكامل 0لتعطيه الصداقة الدفء والشعور بالمحبة والراحة في حياته وخاصة إن كان ممن يحسن اختيارهم فهم جواهر الحياة والمفترض أن نحسن تميزهم عن وحل الأرض

0 لان أشباه الصديق والصداقة السيئة تنتهي بسرعة انتهاء فقاعة الماء أو الصابون
فالصداقة تجعل الحياة جميلة لأنها تخدم الروح والجسد والعقل 0

علينا اكتساب الأصدقاء والعمل على المحافظة عليهم كما قال الإمام أمير المؤمنين عليه السلام في حديث له:

( عليك بإخوان الصدق، فأكثر من اكتسابهم، فإنهم عدة عند الرخاء، وجنة عند البلاء) 0
0والمعروف إن افتقاد الصداقات والعلاقات مع الناس والأصدقاء يولد الاكتئاب والمرض والتوتر النفسي والكثير من المشاكل الصحية والنفسية0 والجلوس منفردا عقوبة جسمية ونفسية قاسية تمارسها السلطات على المخالف للقانون و يتعرض لها من لا صديق له وفي الأمثال والأقوال يقال( الصديق والرفيق قبل الطريق ) وقول الشاعر:




صديقي من يقاسمني همومي
ويرمي بالعداوة من رماني

ويحفظني إذا ما غبت عنـه
وارجـوه لنائبـة الزمـان





من هنا يحق للصداقة أن تتباهى بجمالها السامي المزهو بالكبرياء00 وهي المنهل العذب لكل جوانب الحياة و هذا الترفع والتكبر بهذا الموقع مسموح و غير قبيح ولائق لها .
إلا أنها استيقظت أمس من رقادها وقبل إعلان وفاتها نشرت نعوتها على الجدران وفي الشوارع والأزقة بعد أخذت تراجع علاقاتها المنهارة بجدارة على أنسام هواء المال و الأخلاق المستوردة معلنةً: دون إرادتها مرغمة :
إن الصداقة حياة عاطفية ماضية ذابلة الأغصان و لا خضرة فيها وان الحياة تغيرت والعلاقات يجب أن تتغير رغم استمرار سطوع الشمس ونقاء السماء. وإذا كانت الصداقة ذابلة الأغصان فلا فيء لها بالتالي تصلح كحطب للتدفئة فقط

19 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

اخلاق

خلق الله الإنسان وجعل له صورتين: صورة ظاهرة وهي الخَلق ، وصورة باطنة وهي الخُلُق ، وكما تفاوت الناس في صورة خَلقهم ما بين حسن وقبيح ، وجميل ودميم ، كذلك تفاوتت صورهم الباطنة المتمثلة في أخلاقهم تمام التفاوت أو أوسع .

الخلق وحسن الخلق
يعرف فلاسفة الأخلاق الخلق بأنه " الطبع والسجية" ، ولكن ليس كل ما يصدر عن الإنسان من أفعال يدخل تحت مسمى الخُلق ، وإنما يعتبر خُلقا منها ما كان صادرًا عن قصد وإرادة ، وقابلاً للوصف بخير أو شر . وعليه فخلاصة تعريف الخلق هو أنه: هيئة راسخة في النفس ، تصدر عنها الأفعال بسهولة ويسر ، من غير حاجة إلى فكر وروية . فإذا كانت هذه الأفعال محمودة شرعًا وعقلا سُميت خُلقا حسنا، وإن كانت قبيحة مذمومة سميت خلقًا سيئًا.

وقال القرطبي في المفهم: الأخلاق أوصاف الإنسان التي يعمل بها غيره ، وهي محمودة ومذمومة ، فالمحمودة على الإجمال أن تكون مع غيرك على نفسك ، فتنصف منها ولا تنصف لها، وعلى التفصيل العفو والحلم والجود والصبر وتحمل الأذى والرحمة والشفقة وقضاء الحوائج والتوادد ولين الجانب ، ونحو ذلك والمذموم منها ضد ذلك.
وقال بعضهم : حسن الخلق هو: حالة نفسية تبعث على حسن معاشرة الناس، ومجاملتهم بالبشاشة، و طيب القول، ولطف المداراة.
وقيل: هو أن تلين جناحك، وتطيب كلامك، وتلقى أخاك بوجه طليق.

وعلى العموم فإن حسن الخلق ملاك الفضائل ونظام عقدها، ومحور فلكها، وأكثرها إعدادًا وتأهيلاً لكسب المحامد والأمجاد، ونيل المحبة بين الناس والاعتداد. ومهما حصَّل الإنسان من الفضائل والخصائص التي تؤهله كفاءته لبلوغها، ونيل أهدافها، كالعلم والأريحية والشجاعة ونحوها من الخلال الكريمة. بيد أن جميع تلك القيم والفضائل، لا تكون مدعاة للإعجاب والإكبار وسمو المنزلة، ورفعة الشأن، إلا إذا اقترنت بحسن الخلق، وازدانت بجماله الزاهر، ونوره الوضاء الباهر، فإذا ما تجردت عنه فقدت قيمتها الأصيلة، وغدت صورًا شوهاء تثير السأم والتذمر.

ولحسن الخلق في الإسلام مكانة خاصة ، بل إن النبي صلى الله عليه وآله وسلم لخص رسالة الإسلام بأنها تتميم مكارم الأخلاق كما في الحديث : " إنما بعثت لأتمم صالح الأخلاق" (رواه أحمد وصححه ابن عبد البر) . وآيات القرآن الكريم وأحاديث النبي الأمين صلى الله عليه وسلم تنضح بالأمر بحسن الخلق وتعظيم شأن أهله، وأنهم أكمل الناس إيمانا ، وأقربهم وأحبهم إلى الله ورسوله ، وأن ثوابهم في الدنيا عظيم وفي الآخرة أعظم وأكبر وأكرم.
قال النبي صلى الله عليه وسلم : أكمل المؤمنين إيمانا أحسنهم خلقا" رواه الترمذي وحسنه.
وقال عليه الصلاة والسلام : " إن من أحبكم إلي وأقربكم مني مجلسا يوم القيامة أحاسنكم أخلاقا ، الموطؤون أكنافا ، الذين يألفون ويؤلفون"
وكفى بحسن الخلق شرفا وفضلا، أن الله عز وجل لم يبعث رسله وأنبياءه للناس إلا بعد أن حلاهم بهذه السجية الكريمة، وزانهم بها، فهي رمز فضائلهم، وعنوان شخصياتهم.

ولقد كان سيد المرسلين (صلى الله عليه وآله وسلم ) المثل الأعلى في حسن الخلق، وغيره من كرائم الفضائل والخلال. فقد كان أجود الناس كفّا، وأجرأ الناس صدرًا، وأصدق الناس لهجة، وأوفاهم ذمة، وألينهم عريكة، وأكرمهم عشرة، من رآه بديهة هابة، ومن خالطه فعرفه أحبه ، وكما وصفته الصادقة البرَّة أمُ المؤمنين خديجة رضي الله عنها قالت : "إنك لتصل الرحم، وتحمل الكلَّ ، وتكسب المعدوم ، وتعين على نوائب الحق " ، وحسبك أن تذكر ما أصابه من قريش، فبعد أن تألبت عليه، وجرعته ألوان الغصص، حتى اضطرته إلى مغادرة أهله وبلده، فلما نصره الله عليهم، وأظفره بهم، لم يشكـّوا أنه سيثأر منهم، وينكـّل بهم، فما زاد أن قال: ما تظنون أني فاعل بكم ؟ قالوا: خيرًا، أخٌ كريم وابن أخٍ كريم. فقال: أقول كما قال أخي يوسف: لا تثريب عليكم اليوم، اذهبوا فأنتم الطلقاء.
وبمثل هذه الأخلاق استطاع أن يملك القلوب والعقول، واستحق بذلك ثناء الله تعالى عليه بقوله عز من قائل: ((وإنك لعلى خلق عظيم)).

لقد تمثل الأخلاق فزانها حتى أصبح خلقه القرآن وصار قرآنا يمشي بين الناس ، ثم أمر أصحابه أن يتزينوا بصالحها ويتمسكوا بأحسنها : فعن أبي الدرداء رضي الله عنه قال : قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : " ما من شيء يوضع في الميزان أثقلُ من حسن الخلق، وإن صاحب حسن الخلق ليبلُغُ به درجة صاحب الصوم والصلاة "
وعن عبد الله بن عمرو رضي الله عنهما قال : قال معاذ : " يا رسول الله أوصني ، فقال صلى الله عليه وسلم : " استقم وليحسنُنْ خُلقك للناس ".
وعن أبي ذر رضي الله عنه قال : قال لي رسول الله صلى الله عليه وسلم : اتق الله حيثما كنت، وأتبع السيئة الحسنة تمحها، وخالق الناس بخلق حسن .
وكان حسن الخلق مطلبا نبويا يدعو ربه أن يجمله به ويديمه عليه فكان من دعائه عليه الصلاة والسلام : " اللهم كما حسنت خلقي فحسن خلقي " (أحمد وصححه ابن حبان) ، وكان يقول: " واهدني لأحسن الأخلاق لا يهدي لأحسنها إلا أنت واصرف عني سيئها لا يصرف عني سيئها إلا أنت" (رواه مسلم).

لقد صار حسن الخلق مطلبا ملحا للأمة تعود به إلى محاسن الإسلام ، وتظهر به مكارم أخلاقه ، وتسترجع به سالف عزها وسابق مجدها، فقد ملك المسلمون في قرونهم الأولى ـ قرون الخير أعلى مستوى من التربية الأخلاقية ، وكان الناس يدخلون في دين الله أفواجا لما يرون من حسن المعاملة ، وجميل الأخلاق ، و حين بدأ الانحراف عن هذا المنهج القويم وساءت أخلاق الناس ؛ فُقدت القدوة وضاعت القيم ، وتبدلت المفاهيم ، ولقد صدق الإمام مالك ـ رحمه الله ـ حين قال : ( ولن يصلح آخر هذه الأمة إلا بما صلح به أولها).
مكارم الأخلاق في أشعار العرب
يقال إن لكل شيء نصيبا من اسمه ، وهذا دافع لمعرفة العلاقة بين الآداب والأدب كقيمة خلقية ، ولقد ورد أن الآداب هي: ثروة الأمم الفكرية والحضارية التي تصنع مجتمعًا بشريّا تسوده قيم الخلق والأدب والخير والحق ؛ لذا يحسن سرد أهم ما سطره الشعراء في تناولهم للقيمة الحقيقية للأخلاق في حياتنا . وما من شك أن هزيمتنا السياسية الفاجعة اليوم ، بالإضافة لتدهور مستوانا العلمي والفكري والحضاري .. هي في حقيقتها أزمة خلق وأدب ، أزمة القيم التي بات مجتمعنا الإسلامي يفتقدها بشده في الوقت الراهن ، ربما لأننا أقمنا هذا الحاجز الضخم بين الدين والدنيا . ويمكن أن نفهم هذا المعنى الحقيقي من خلال قول شوقي رحمه الله :
فإنما الأمم الأخلاق ما بقيت ... فإن همُ ذهبت أخلاقهم ذهبوا

حقاً ، فإن هم ذهبت أخلاقهم ذهبوا وذبحوا وهزموا شر هزيمة . ولنتأمل قول الرسول الكريم صلى الله عليه وسلم : " إنما بعثت لأتمم صالح الأخلاق "، وثناء الله تبارك وتعالى على نبيه أعظم الثناء بقوله: "وإنك لعلى خلق عظيم".

فأما عن أهم ما أنتجته قرائح الشعراء ، فسنتخير منها بعض الأبيات التي تدل على مدى أهمية الأخلاق عند القوم وفي حياة الأمم .
فهذا صردر يؤكد على أن الحُسن يقاس بالخلق أولاً فيقول :
شمائل وبهجة موموقة ... والحسن بالأخلاق ثم الخِلَق
كما لا ننسى قول الشاعر :
فأدب النفس واستكمل فضائلها ... فأنت بالنفس لا بالجسم إنسان

أما صفي الدين الحلي فيزيد على ما تقدم : أن المرء إذا لم يقم منزلته الأدبية في المجتمع على الأخلاق ، كان بناؤه واهي الأساس ، فقال :
إذا عدم الفتى خلقا جميلا ... يسود به ، فلا خُـلق الجمال

ويلمح أبو العتاهية إلى أهمية مكانة الأخلاق في صون الشرف فينشدنا :
هي الأعراق بالأخلاق تنمو ... بقدر أصولها تزكو الفروع

ثم ياتي المعري ليعلن تفضيله للأخلاق على تيجان الملوك فجدير بنا أن نقول معه :
أُسَرٌ إن كنت محموداً على خلقٍ ... ولا أسر بأني الملك محمود
ما يصنع الرأس بالتيجان يعقدها ... وإنما هو بعد الموت جلمود

و بالرغم مما هو معروف عن تفاخر العرب بأنسابهم ، إلا أن بعضا من شعرائهم رأوا أن للأخلاق رابطة اجتماعية قد تفوق رابطة النسب ، فهذا البحتري يقول :
كم سري تقبل السرو منهم ... واشتباه الأخلاق عدوى وإلف
و ربما ذهب أبعد من هذا بقوله :
إذا تشاكلت الأخلاق و اقتربت ... دنت المسافة بين العجم و العرب
وهو تأكيد لقول رسول الله صلى الله عليه وسلم : "لا فضل لعربي على أعجمي إلا بالتقوى".

أما أبو تمام فتفوق صلة الأخلاق عنده صلة النسب في متانتها ؛ لذا فقد رثى غالبا الصفدي بأشد ما يرثي الأخ أخاه فقال :
قلت أخي، قالوا أخ من قرابة؟ ... فقلت نعـم .. إن الشكول أقارب
نسيبي في عزم ورأي ومذهب ... إذا باعدتنا في الأصول المناسب

والعجيب أن غالبية الشعراء ذهبوا ( وإن كان في هذا نظر ) على القول بغلبة الطبع على التطبع ، ومن ثم استحالة تغيير الخلق واكتساب أخلاق جديدة حميدة. و نورد في هذا الصدد قول ابي العتاهية الشهير:
كل امرئ متفرد بطباعه ... ليس امرؤ إلا على ما يطبع

كما أن العرب اعتبروا عامل الوراثة هو الأهم في تكوين الأخلاق ، واستدل أصحاب هذا القول بقول زهير بن أبي سلمى:
فما يك من خـير أتوه فإنما ... توارثه أباء أبائهم قبـل
وهل ينبت الخطي إلا وشيجة ... وتغرس إلا في منابتها النخل؟1
و قول التميمي :
أرى كل عـود نابتـا في ارومة ... أبى نسب العيدان أن يتغيرا
بنوا الصالحينَ الصالحونَ ومن يكن ... لآباء سوء يلقهم حيث ســيٌرا
و قول النجاشي :
خلائق فينا من أبينا وجدنا ... كذلك طيب الفرع ينمي على الأصل

أما النبي المصطفى صلى الله عليه وسلم الذى لا ينطق عن الهوى ، فيقول بإمكانية تغير الطباع واكتساب الأخلاق الفاضلة ، فيقول صلى الله عليه وسلم: " إنما العلم بالتعلم وإنما الحلم بالتحلم" . مما يعني إمكانية تغيير الطبع و السلوك .
و قد ورد على ألسنة الشعراء إمكانية اكتساب الخلق الحميد ؛ شريطة وجود القدوة الحسنة ، وأشاروا إلى أهمية عامل التربية والتأديب ، وأكدوا على ان الوازع الديني هو الوحيد القادرعلى إحداث تغير تام وتأثير ملموس في خلق الإنسان ، كما يدل على ذلك قول الحكم بن عبدل :
لم أجد عروة الخلائق إلا الـ ... دين ، لما اعتبرت ، و الحسبا
ولا ننسى قول الطائي :
فجاور كريما واقتدح من زناده ... وأسند إليه أن تطاول سلما

وورد للبحتري قول يؤكد فيه بأن الأخلاق تتأثر بالعشرة ، ففى مزاحه لأحد أقرانه يقول :
أنت أعديته بحب سعاد ... وكريم الأهواء يعدي الكريما

أما ابن التعاويذى ، فقد حذر من سوء القدوة الذى يؤدي إلى التطبع بأخلاق المقتدي به فأنشد بيته الشهير :
إذا كان رب البيت بالدف مولعا ... فشيمة أهل البيت كلهم الرقص

واختلف الشعراء في وسائل التأديب ، و لكنهم اتفقوا على أن الحر يكفي لتأديبه الترغيب والعتاب ، أما العبد فلا ينجع فيه إلا الترهيب ، فقد جاء في قول ابن دريد :
واللوم للحر مقيم ورادع ... والعبد لا يردعه إلا العصا
وقال بعضهم :
العبد يقرع بالعصا ... والحر تكفيه الإشارة

كما أجمع شعراء العرب على ضرورة التهذيب منذ الصغر و منه قول ابن قريع :
إذا المرء أعيته المروءة ناشئا ... فمطلبها - كهلا - عليه شديد
كما ورد فى الشعر العربى أنه يصعب على المرء إخفاء عيوبه ، ولزهير بن أبي سلمي بيت شهير يقول فيه :
ومهما تكن عند امرئ من خليقة ... وإن خالها تخفى على الناس تعلم

كثيرة هي القصائد التي تشيد بالقيم الخلقية ، وليس يتسع المجال هنا لحصرها ، ولكن إن فاتك فلا يفوتنك قول الإمام الشافعي في جهاده لنفسه من أجل أن تحظى بالخلق الطيب:
إذا سبني نذل تزايدت رفعـة ... وما العيب إلا أن أكون مساببه
ولو لم تكن نفسي علي عزيزة ... لمكنتها من كل نذل تحاربه
وقوله :
يخاطبني السفيه بكل قبح ... فأكره أن أكون له مجيبا
يزيد سفاهة فأزيد حلمـا ... كعود زاده الإحراق طيبا

ونختم بأحسن الكلام ، كلام المصطفى صلى الله عليه وسلم أو كما قال: " أكثر ما يثقل ميزان العبد يوم القيامة حسن الخلق" .و قوله: " أفضل الناس إيمانا، أحاسنهم أخلاقا ".

20 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

کورته‌ باسێکی فه‌له‌کی له‌سه‌ر کیشوه‌ری ئاسیا:

له‌ رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌ر ئۆقیانووسی مه‌نگ ( هادی ) ژماره‌یه‌کی زۆر دوورگه‌و نیوه‌ دوورگه‌ی هه‌یه‌ وه‌کو ( ژاپۆن- لیپین- ئه‌نده‌لوسیا - تایوان - ...هتد ) له‌ باکوورشه‌وه‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌ر ئۆقیانووسی به‌سته‌ڵه‌کی باکوور ،له‌ ڕۆژئاوا دا زنجیره‌ چیاکانی ئۆراڵ له‌ کیشوه‌ری ئه‌وروپای جودا ده‌کاته‌وه‌،رۆژهه‌ڵاتی ده‌ریای ناوه‌راست و ده‌ریای سوور وه‌ رۆژئاوای ده‌ریای عه‌ره‌بی له‌ کیشوه‌ری ئه‌فریقای جودا ده‌کاته‌وه‌ ،له‌ باشووریشه‌وه‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌ر ئۆقیانووسی هیندی و له‌ هیندستان و پاکستان .. کیشوه‌ره‌که‌ له‌ باشووردا ده‌که‌وێته‌ سه‌ر هێڵی ( 10 )پله‌ و له‌باکوور ( 78) پله‌ هێله‌کانی پانی ، هه‌روه‌ها له‌ رۆژهه‌ڵات ده‌که‌وێته‌ نێوان هه‌ردووو هێڵی درێژی ( 30 - 190 ) پله‌ .هه‌ر وه‌کو لای هه‌مووان ئاشکرایه‌ کیشوه‌ری ئاسیا له‌ گشت کیشوه‌ره‌کانی تر گوه‌ره‌تره‌ له‌ رووی قه‌باره‌وه‌ که‌ ( 44،8 ملێون کم2) ،هه‌ر ئه‌م رووبه‌ره‌ فراوانه‌شیه‌تی بۆته‌ هۆی جۆراو جۆری باری سروشتی ...



سیفه‌ته‌ گشتیه‌کانی کیشوه‌ری ئاسیا :



1- کیشوه‌ری ئاسیا له‌ گشت کیشوه‌ره‌کانی تر گه‌وره‌ تره‌ هه‌مووشی ده‌که‌وێته‌ به‌شی باکووری هێڵی یه‌کسانیه‌وه‌ ، به‌ڵام دوورگه‌کانی باشوور وه‌ک ( بورلینوم – سلیبس – سۆمه‌تره‌ ) هێڵی یه‌کسانی به‌ ناوه‌راستیان دا تێپه‌ر ده‌کات ، ژماره‌یه‌کی زۆریش له‌ دوورگه‌کانی وه‌کو ( جاوه‌- تیموور- فلۆراس ) ده‌که‌ونه‌ باشووری هێڵی یه‌کسانه‌وه‌ .



2- له‌ هه‌موو لایه‌که‌وه‌ ده‌گات به‌ ناوچه‌کانی جیهان له‌ رێگای ئۆقیانووس و ده‌یاکانه‌وه‌ جگه‌ له‌ لای رۆژئاوای نه‌بێت که‌ به‌ رێگای چیاکانی ئۆراڵ به‌ ئه‌وروپا ده‌گات که‌ زۆربه‌ی جوگرافی ناسان به‌ به‌ربه‌ستی سروشتی دانانێن..



3- له‌ کیشوه‌ری ئاسیا دا جیاوازیه‌کی زۆر گه‌وره‌ هه‌یه‌ له‌ چری دانیشتوان دا که‌ چری دانیشتوانی له‌ هه‌موو ناوچيکانی تری زه‌وی زیاتره‌ ، به‌تایبه‌تیش له‌ ناوچه‌کانی دۆڵی رووباره‌کان دا وه‌ له‌ باشووری رۆژهه‌ڵاتی و ئه‌و ناوچانه‌ی که‌ ئاوێکی زۆرو خاکێکی به‌پیتیان هه‌یه‌ .



4- به‌ کیشوه‌ری ئاسیا ده‌ڵێن کیشوه‌ری پێچه‌وانه‌کان له‌ رووی بارودۆخی سروشتی و ئاده‌می یه‌وه‌ . به‌رزترین لوتکه‌ چیای جیهان له‌سه‌ر زنجیره‌ چیاکانی هیمالایه‌یه‌ که‌ لوتکه‌ی ( ئه‌ڤه‌رێسته‌ ) وه‌ ته‌خترین ناوچه‌ی کیشوه‌ره‌که‌ش وه‌ک چاڵاییه‌کانی ئوردن . له‌ باره‌ی ئاووهه‌واشه‌وه‌ ساردترین ناوچه‌کانی جیهان که‌وتۆته‌ باکووری کیشوه‌ره‌که‌ له‌گه‌ڵ ده‌رکه‌وتنی ناوچه‌یه‌کی گه‌رم و باراناوی به‌ درێژایی چوار وه‌رزی ساڵ وه‌کو ناوچه‌کانی هێڵی یه‌کسانی، هه‌روه‌ها له‌ رووی رووه‌کی سروشتیه‌وه‌ له‌ دارستانه‌ چڕوپڕه‌کان بۆ ناوچه‌ی ووشک و بێ رووه‌ک.



5- له‌ کیشوه‌ری ئاسیا دا جیاوازیه‌کی زۆری شارستانیه‌تی مرۆڤایه‌تی به‌دی ده‌کرێت. زیاتر له‌ هه‌موو کیشوه‌ره‌کانی تری جیهان ئه‌مه‌ش چ له‌ بواری کۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینی و زمانه‌وانی بێت یان له‌ باره‌ی سروشتی دا وه‌کو خاک یان له‌ باره‌ی به‌رزو نزمی رووی هه‌واوه‌ بێت. له‌ باشووری رۆژئاوای دا نه‌ته‌وه‌کانی وه‌کو ( کورد- عه‌ره‌ب – تورک – فارس ) به‌ربڵاون له‌گه‌ڵ که‌مایه‌تیه‌کانی تری وه‌کو ( ئه‌رمه‌ن – ئه‌زه‌ری ) هه‌روه‌ها له‌ هیندو پاکستان دا کۆمه‌ڵه‌ مرۆڤێکی تری جیاواز له‌ رووی روخساره‌وه‌ وه‌کو ( به‌نجانی – سیخ – به‌نفالی - مه‌غۆلی ) له‌ صین و رۆژهه‌ڵاتی ئاسیا دا بڵاون ،هه‌روه‌ها له‌ رووی ئایینشه‌وه‌ جیاوازیه‌کی به‌چاو هه‌یه‌ وه‌کو ( ئایینی پیرۆزی ئیسلام ) که‌ له‌ ناوچه‌کانی باشووری رۆژهه‌ڵات و باشووری رۆژئاوای کیشوه‌ره‌که‌ نیشته‌ جێن ، که‌ ( 20% ) ژماره‌ی دانیشتوانی ئاسیا پێک ده‌هێنن هه‌روه‌ها له‌ پاکستان و ئه‌نده‌لوسیا . وه‌ ئایینی مووسیه‌کان له‌ باشووری رۆژهه‌ڵاتی کیشوه‌ره‌که‌ بڵاوه‌، هه‌ر یه‌ک له‌ (بۆرما – تایله‌ند – ژاپۆن – صین – کۆریای باکوورو باشوور ) هه‌روه‌ها ئایینی مسیحی له‌ ناوچه‌کانی رۆژئاوای باشووری کیشوه‌ره‌که‌ بڵاون .



ڕواله‌ته‌کانی به‌رزونزمی:



رووی زه‌وی کیشوه‌ری ئاسیا روڵه‌تێکی جیاواز و جۆراوجۆری لێ ده‌رده‌که‌وێت ئه‌مه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ به‌ فراوانی رووبه‌ره‌که‌ی له‌لایه‌ک وه‌ مێژووی جیلۆجی کۆن له‌لایه‌کی تره‌وه‌، گرێ ی چیای بنچینه‌یی لێ ده‌رده‌که‌وێت ، چه‌ند زنجیره‌ چیایه‌کی لێ جیاده‌بێته‌وه‌ ، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و گه‌روانه‌ی ده‌که‌ونه‌ نێوان ئه‌م چیایانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی فراوانیان له‌ چه‌ند کیلۆمه‌ترێک تێناپه‌رێت به‌ڵام له‌گه‌ڵ شاخه‌کان دا بوونه‌ته‌ هۆی دابرانی ده‌شته‌کانی ناوه‌وه‌ له‌یه‌کتر ، وه‌ به‌رزاییه‌کانی جۆراوجۆرن وه‌کو زنجیره‌ چیایه‌ چه‌ماوه‌ییه‌کان و کێوو پارچه‌ تاوێری کۆن وه‌کو نیمچه‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌بی و بانی ( دکن ) و پارچه‌کانی تر له‌ سیبریاو باکووری ئاسیا .



1- زنجیره‌ چیاکان :


چه‌ند زنجیره‌ چیایه‌کی چه‌ماوه‌ کیشوه‌ری ئاسیا له‌ گرێی چیاکان جیاده‌که‌نه‌وه‌و بانه‌چه‌ماوه‌ییه‌کان چه‌ماوه‌ی نوێ ده‌که‌نه‌ نێوان خۆیانه‌وه‌ ،گرێی ئه‌رمینا له‌ رۆژهه‌ڵاتی تورکیا وه‌ زنجیره‌ چیای ( بۆنتسی ) لێ جیاده‌بێته‌وه‌ به‌ره‌و رۆژئاوا درێژ ده‌بێته‌وه‌ به‌ درێژایی ده‌ریای ره‌ش له‌ باکووری تورکیا ، وه‌ زنجیره‌ چیاکانی ( طورۆس ) به‌ درێژایی که‌ناره‌کانی ده‌ریای ناوه‌راست درێژ ده‌بنه‌وه‌ له‌ باشووری تورکیا چیاکانی عێراق و شامی لێ جیا ده‌بنه‌وه‌ .

بانی ئه‌نادۆڵ که‌ ده‌که‌وێته‌ نێوان هه‌ردوو زنجیره‌که‌وه‌ ، زنجیره‌ی چیاکانی ( یۆرزش ) لێی جیاده‌بێته‌وه‌ به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات ، هه‌روه‌ها چیاکانی ( هیندکۆش ) له‌ گرێی ئه‌رمینا جیاده‌بێته‌وه‌ .

وه‌ زنجیره‌ چیاکانی ( قه‌وقاز )له‌ باکوری هاوته‌ریبێتی ، به‌ڵام زنجیره‌ چیاکانی ( زاگرۆس- کوردستان ) له‌ رۆژئاواو له‌ باشوور دادرێژده‌بنه‌وه‌ و بانی ئێران ده‌که‌وێته‌ نێوانیان وه‌ ئه‌م زنجیره‌ چیایانه‌ به‌ گشتی له‌ باکووری رۆژئاوای و باشووری دا به‌یه‌ک ده‌گه‌ن.

گرێی ( بامیر ) زۆر جار پێی ده‌گوترێت ( صقف العالم ) که‌ به‌رزاییه‌که‌ی ( 12000 پێیه‌ ) له‌ رۆژهه‌ڵاتی گرێکه‌ ( 14 ) زنجیره‌ چیای سه‌ره‌کی لێ جیاده‌بێته‌وه‌ وه‌کو ( هیمالایه‌ - کراکۆرم- کۆنلی - تاین - ...هتد ) له‌ باکووره‌وه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ وه‌سنوری ده‌ره‌وه‌ی بانی ( تبت) ی به‌ناوبانگ پێک ده‌هێنێت.

له‌ رۆژهه‌ڵاتی بانی ( تبت ) گرێی چیای سێیه‌م ده‌رده‌که‌وێت له‌و شوێنه‌وه‌ که‌ چیاکانی ( هیمالایه‌ و کۆنلن ) لێ نزیک ده‌بێته‌وه، وه‌ چه‌ند به‌شێک له‌ چیاکانی ( هیمالایه‌ ) به‌ره‌و باشووری رۆژهه‌ڵاتی ئاسیا درێژ ده‌بێته‌وه‌ له‌ دوورگه‌کانی هیندی رۆژهه‌ڵات دا ده‌بینرێت وه‌ به‌شێکی تری به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات درێژ ده‌بنه‌وه‌ و به‌شێکی تری له‌ باشووری صین ده‌بینرێت ، وه‌ به‌ره‌و باکووری رۆژهه‌ڵات درێژ ده‌بنه‌وه‌..

21 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

نه‌خۆشی ئایدز

نه‌خۆشی ئایدز بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ساڵی 1981 له‌نێو نێربازانی‌ كالیفۆرنیادا به‌دی كرا، ئه‌و كاته‌ كه‌س پێی وانه‌بوو ئه‌م نه‌خۆشییه‌ له‌ماوه‌ی‌ كورتی‌ 30ساڵدا ده‌بێ به‌یه‌كێ‌ له‌كاره‌ساته‌ گه‌وره‌ جیهانییه‌كان، نه‌خۆشی ئایدز له‌م ماوه‌یه‌دا هۆكاری‌ له‌ناوچوونی‌ زیاتر له‌ 25ملیۆن كه‌س‌و چواره‌مین هۆكاری‌ مردن له‌دنیادا بووه‌.
به‌پێی راپۆرتی‌ unaids/who له‌ساڵی 2005دا زیاتر له‌ پێنج ملیۆن كه‌سی‌ دیكه‌ تووشی‌ ڤایرۆسیhiv بوون، 30ملیۆن‌و دوو سه‌د هه‌زار كه‌س له‌م نه‌خۆشانه‌ خه‌ڵكی‌ خوارووی‌ بیابانی‌ ئه‌فریقان، 700هه‌زار كه‌س له‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ منداڵانی‌ ژێر 15ساڵن، ئێستا ژماره‌ی‌ نه‌خۆشه‌كانی‌ گیرۆده‌ی‌ ئایدز، گه‌یشتوه‌ته‌ چوار ملیۆن‌و 300هه‌زار كه‌س كه‌ له‌م ژماره‌یه‌ 2ملیۆن‌و 300هه‌زار كه‌س منداڵانی‌ خوار ته‌مه‌نی‌ 15ساڵن.
ژماره‌ی‌ گیرۆده‌بوانی‌ نه‌خۆشی ئایدز له‌ساڵی 1955دا زیاتر له‌ 19.9ملیۆن كه‌س بوو، له‌ماوه‌یه‌كی‌ كه‌متر له‌ 10ساڵدا ئه‌م ژماره‌یه‌ بووبه‌ دووبه‌رامبه‌ر، زۆرترین گیرۆده‌بووانی‌ ئه‌م نه‌خۆشییه‌ دوو له‌سێ ئه‌وانه‌ن له‌خوارووی‌ بیابانی‌ ئه‌فریقیا ده‌ژین، باشوورو باشووری‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ئاسیا به‌ 7.4ملیۆن نه‌خۆشه‌وه‌ به‌دووه‌م ناوچه‌ له‌باری‌ ژماره‌ی‌ زۆری گیرۆده‌بوانه‌وه‌ داده‌نرێت، له‌ساڵی 2005دا نزیكه‌ی‌ 2.4 ملیۆن كه‌س له‌خوارووی‌ بیابانی‌ ئه‌فریقا، 400هه‌زار كه‌س له‌باشووری‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ئاسیا، 18هه‌زار كه‌س له‌وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكاو 12هه‌زار كه‌سیش له‌ ئه‌وروپا به‌هۆی‌ ئایدزه‌وه‌ گیانیان له‌ده‌ستداوه‌، له‌سه‌ریه‌ك زیاتر له‌ 3ملیۆن‌و 100هه‌زار كه‌س بوون به‌ قوربانی‌ ئایدز كه‌ 570هه‌زار كه‌سی‌ ئه‌وان منداڵانی‌ خوار ته‌مه‌نی‌ 15ساڵ بوون
سه‌رچاوه‌: ئاژانسی ده‌نگو باس


هەروەک لە پێشەکى ئەو راپۆرتەدا هاتووە کە لە 17/11/2007 دەرچووە، بە پێى یاسا پێویستە لەسەر وەزارەتى دەرەوەى ئەمریکا ساڵانە راپۆرتێک بۆ کۆنگرێس بەرزبکاتەوە لە بارەى ئەو هەوڵانەى کە لە لایەن حکومەتە بیانییەکانەوە ئەنجام دەدرێن بۆ لەناوبردنى هەموو شێوەکانى بازریکردن بە مرۆڤ، ئەم راپۆرتەى ئێستاش شەشەمین راپۆرتى ساڵانەیە کە لەبارەى بازریکردن بەمرۆڤەوە بەرزبکرێتەوە.


مەبەست لەم راپۆرتە هەروەک لە پێشەکییەکەیدا ئاماژەى بۆکردووە بەرزکردنەوەى ئاستى هوشیارى جیهانی و تیشک خستنە سەر ئەو هەوڵانەیە کە بەمەبەستى قەڵاچۆکردنى بازریکردن بەمرۆڤ دەگیرێنەبەر، هەروەها بۆ ئەوەشە کە حکومەتە بیانییەکان هانبدرێن تا رێوشوێنى کارا بگرنە بەر بۆ رووبەڕوو بونەوەى هەموو شێوەکانى بازریکردن بەمرۆڤ. بەپێى یاساى پاراستنى قوربانیانى بازریپێکردن کە لە ساڵى 2000 لە ئەمریکا هەموارکراوە ئامانج لە قەڵاچۆکردنى بازریکردن بە مرۆڤ سزادانى بازرەکان و پاراستنى قوربانیان و قەدەغەکردنى بازریپێکردنە.هەروەک لە پێشەکى راپۆرتەکەدا هاتووە مەبەستى سەرەکى حکومەتى ئەمریکا لە ئامادەکردنى ئەو راپۆرتە رزگارکردنى ئەو کەسانەیە کە لە هەلومەرجێکى نزیک لە کۆیلایەتییدا ژیان بەسەردەبەن. هەروەک ئاشکرایە بازریکردن بە مرۆڤ مەترسییەکى هەمەلایەنە و خەڵک بێبەش دەکات لە ماف و ئازادییەکانیان و مەترسى تەندروستیش لە سەراپاى جیهاندا زێتر دەکا وهەروەها زەمینەى گەشەکردنى تاوانى رێکخراویش خۆشتردەکات. بازریکردن بە مرۆڤ کاریگەریەکى وێرانکارانەى هەیە بەسەر قوربانییەکان و زۆرجاران دووچارى ئازارى جەستەیى و دەروونى و لاقە و هەڕەشەکردن لە خۆیان و کەسوکاریان و دزینى کەلوپەل و بەڵگەنامەکانیان و تەنانەت مردنیش دەبنەوە.

کورتەیەک لەو زانیارى و داتایانەى لە نێو راپۆرتەکەدا هاتوون :


1- بەپێى مەزەندەى رێکخراوى کارى نێودەوڵەتى (ilo) نزیکەى 12.3 ملیۆن کەس لە هەلومەرجى زۆرەملێیانە یان سوخرەکاریدا کاردەکەن یا بەکویلەکراوى سێکسین یاخود منداڵن و بەزۆرکاریان پێدەکەن، بەڵام بە گوێرەى هەندێ سەرچاوەى دیکە مەزەندەدەکرێ ئەم ژمارەیە لە 4 تا 27 ملیۆن مرۆڤ بگرێتەوە.


2- بەپێى لێکوڵینەوەیەک کە لەژێرچاودێرى حکومەتى ئەمریکادا ئەنجامدراوە و لە ساڵى 2006 کۆتایى هاتووە، ئاماژە بەوەدەکات کە هەر ساڵێک نزیکەى 800.000 کەس لە رێگەى سنوورەکانەوە بازریان پێدەکرێت، جگە لەوانەى لە نێو سنوورى وڵاتەکانیان بازریان پێدەکرێت و 80% ئەو قوربانیانەى لە دەرەوەى وڵاتن ژن و کچن و نزیکەى 50% یشیان ناکامن.زۆرینەى قوربانییەکان ئەو ئافرەتانەن کە بازرى سێکسیان پێدەکرێت.


3- بەسەربازکردنى منداڵ یەکێ لەو دیاردە هەرە دەگمەن و دڵڕەقانەیە لە بوارى بازریکردن بە مرۆڤ دا کە راپۆرتەکە ئاماژەى بۆ کردووە و دەڵێ:بەشێوەیەکى ناڕەوا و بەزۆر یا تەزویر یان زۆرەملێیانە منداڵان ناچاردەکرێن بە سەربازى و وەکو کوێلەى سێکس رەفتاریان لەگەڵدا دەکرێت بە تایبەتیش لەو ناوچانەى ململانێى چەکداریان تێدا هەیە. ئەو جۆرە رەفتارە ناڕەوایانە لە لایەن هێزەکانى حکومەت یا رێکخراوى نیمچەحکومى یان لە لایەن گرووپە چەکدارەکانەوە پێِڕەودەکرێن. بە پێى مەزەندەى یونیسیف ئێستاکە پتر لە 300.000 منداڵ لە ژێرەوەى 18 ساڵیدا، لە 30 ململانێى چەکدارى لە جیهاندا بەکاردەهێنرێن، لە کاتێکدا زۆربەیان تەمەنیان لە نێوان 15تا 18 ساڵیدایە و هەندێکیشیان تەمەنیان لە نێوان 7تا8 ساڵیدایە.هەندێ لەو منداڵانە دەڕفێنرێن تاوەکو وەک جەنگاوەر بەکاریان بهێنن، هەندێکى دیکەشیان بەشێوەیەکى ناشەرعى ناچاردەکرێن تا وەکو بارهەڵگر یا چێشت لێنەر یا خزمەتکار یا پەیامنێر یا سیخوڕ کاربکەن.


4- ساڵانە پتر لە 2 ملیۆن منداڵ لە سەرتاسەرى جیهاندا لە بازرى سێکسى بازریدا بەکاردەهێنرێن سەربارى ئەوەى کە سەرجەم بەڵگەنامە و پرتۆکۆلە نێودەوڵەتییەکان بەکارهێنانى منداڵ بۆ بازریکردنى سێکسى بە تاوان دادەنێن.


5- لێکۆڵینەوەکان بەدیارى دەخەن کە توندوتیژى و بەدرەفتارى دوو کۆڵەگەى بازریکردنى لەشفرۆشین. بە پێى یەکێک لەو لێکۆڵینەوانەى لە ساڵى 2006دا بۆ ژنان ئەنجامدراوە بەدیاردەکەوێت کە ئەو ژنانەى بەمەبەستى لەشفرۆشى بازریان پێکراوەو رەوانەى یەکێتى ئەوروپادا کراون رێژەى 95% یان قوربانیانى توندوتیژى و ناچارى سێکسى زۆرەملێیانەکراون و پتر لە 60% یشیان باسیان لە هیلاکى و ئاسەوارى نارەحەتى دەروونى و کێشەکانى دەزگاى هەرسکردن و پشت ئێشەو نەخۆشى ژنانەیان کردووە.یەکێ لەو لێکۆڵینەوانەى لە ساڵى 2001دا ئەنجامدراوە بەدیاریخستووە کە رێژەى 86% ى ئەو ژنانەى لە نێو وڵاتەکانى خۆیان بازرى سێکسیان پێکراوە و رێژەى 85% لەوانەى لە رێگەى سنوورە نێودەوڵەتییەکانەوە بازریان پێکراوە دووچارى بارگرژى هاتوون.


6- نزیکەى 42 ملیۆن کەس لە سەرتاسەرى جیهاندا هەڵگرى ڤایرۆسى ئایدزن و بازریکردن بە مرۆڤ رۆڵێکى کاریگەرى هەیە لە بڵاوکردنەوەى ئەو ڤایرۆسەدا. راپۆرتى ساڵى 2005 ى نەتەوەیەکگرتووەکان لە بارەى ئایدز دەڵێ:" پەتاى ئایدز لە ئاسیادا لەوێوە سەرچاوە دەگرێ و تەشەنەدەکات کە ماددەى سڕکەر لە رێگەى سرنج بەکاردەهێنرێت و سێکسى بازریش لەوێدا بەربڵاوە". کەواتە لەشفرۆشى و بازریکردن بە سێکس دوو هۆکارى بەشدارن لە بڵاوبوونەوەى پەتاى ئایدز.لە سەر ئاستى جیهانیشدا ئەو ژنانەى لەشفرۆشى دەکەن یان ئەوانەى لە پێناوى سێکسدا بازریان پێکراوە رێژەیەکى زۆریان دووچارى تووشبوون بە ڤایروسى ئایدز دەبنەوە. بۆنموونە رێژەى تووشبوون بە ئایدز لە نێو ئەو ژنانەى لە شفرۆشى دەکەن لە (نیپال) دەگاتە 20%، لە باشوورى ئەفریقیا رێژەیان دەگاتە 70.4%، سەربارى ئەمەش بەپێى کۆنگرەى جیهانى بەرهەڵستکار بە سێکسى بازرى لە نێو منداڵاندا ئاشکرابووە کە لە باشوورى خۆرهەڵاتى ئاسیادا رێژەى نێوان 50 تاکو 90% ئەو منداڵانەى لە ماڵەکانى لەشفرۆشى دەربازکراون تووشى ڤایرۆسى ئایدز هاتوون.
هۆکارەکانى بازریکردن بە مرۆڤ


بەپێى ئەو راپۆرتە هۆکارەکانى ئەم دیاردەیە زۆرن لەوانەش: هەژارى، گەڕان بەدواى ئاستێکى بەرزترى بژێوى لە وڵاتانى دیکە ، کەمى دەرفەتى کار و دامەزراندن، گەندەڵى گشتى و تایبەت، تاوانى رێکخراو، توندوتیژى لە دژى ژنان و منداڵاندا، نائارامى سیاسى و ململانێى چەکدارى، دابڕانى منداڵ لە قوتابخانە.یەکێ لەو هۆکارە رەمەکیانەى بازریکردن بەمرۆڤ لە نێوان سنوورە نێودەوڵەتییەکان بە جیهانى بوونى بازاڕەکان و هێزەکانى کارە.



بۆ نموونە پارساڵ :


- کۆمەلێک کچى تازەپێگەیشتوو بەمەبەستى بەکارهێنانى سێکسى لە زمبابۆى گوێزراونەتە ئایسلاندا.
- چەندین منداڵى ڤیتنامى بە شێوەیەکى زۆرەملێیانە گوێزراونەتەوە بەریتانیا بەمەبەستى بازریکردن بە ماددە سڕکەرەکان .
- چەندین ئافرەتى چینى بە مەبەستى بەکارهێنانى سێکسى گوێزرراونەتەوە ئەفغانستان .
- چەندین قوتابى روسى بە مەبەستى کارى زۆرەملێ و فرۆشتنى مۆتا گوێزراونەتەوە ئەمریکا.

22 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

(نه‌خۆشی شه‌کره‌)

نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌: بریتیه‌ له‌ به‌رزبونه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ ڕێژه‌ی‌ شه‌كر بۆ سه‌رووی‌ ڕێژه‌ی‌ سروشتیی‌ له‌ خوێندا و له‌ ئه‌نجامی‌ كه‌میی‌ یا نه‌بوونی‌ ده‌ردانی‌ هۆڕمۆنی‌ ئینسۆلین له‌ خوێندا ڕووده‌دات.


هۆڕمۆنی‌ ئینسۆلین: یه‌كێكه‌ له‌و هۆڕمۆنانه‌ی‌ كه‌ له‌ خانه‌كانی‌ بێتای‌ په‌نكریاسه‌وه‌ ده‌رده‌درێت و یه‌كێكه‌ له‌و هۆڕمۆنانه‌ی‌ كه‌ كاری‌ ڕێكخستنی‌ زینده‌پاڵ (مێتابۆلیزم)ی‌ خۆراك له‌ناو له‌شی‌ مرۆڤدا ده‌كات و ئاستی‌ سروشتیی‌ و هاوسه‌نگیی‌ ڕێژه‌ی‌ شه‌كر و چه‌وریی‌ له‌ناو خوێندا ڕاده‌گرێت.

هۆكاری‌ بۆماوه‌یی، هه‌وكردنی‌ ڤایرۆسیی‌ و تێكچوون له‌ سیستمی‌ به‌رگریی‌ له‌ش فاكته‌رن بۆ تووشبوون به‌نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌.

جۆره‌كانی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌: به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی دوو جۆری‌ سه‌ره‌كیین:

* هێندێك جۆری‌ تری‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ هه‌ن وه‌كو: نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ له‌ ژنی‌ دووگیاندا و نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ی‌ منداڵ.
* هۆكاره‌ یارمه‌تیده‌ره‌كانی‌ تووشبوون به‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌: بوونی‌ شه‌كره‌ له‌ مێژووی‌ خێزاندا، قه‌ڵه‌ویی‌، تووشبون به‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ له‌ئافره‌تی‌ دووگیاندا، به‌رزه‌په‌ستانی‌ خوێن و به‌رزه‌ چه‌وریی‌ خوێن.

نیشانه‌كانی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌: به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتیی‌ نیشانه‌كانی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ به‌م جۆره‌ی‌ خواره‌وه‌یه‌:

1. هه‌ستكردن به‌ تینوێتی‌ زۆر: جگه‌ له‌ وشكبوونی‌ ده‌م و قوڕگ و ئاوخواردنه‌وه‌ی‌ زۆر نه‌خۆش زووزوو میز ده‌كات و بڕی‌ میزه‌كه‌ی‌ زۆر ده‌بێت.

2. هه‌ستكردن به‌ بێتاقه‌تیی‌ گشتی و هیلاكبوونی‌ جه‌سته‌یی: پاش كاركردنێكی‌ كه‌م و هه‌ندێ‌ جار له‌ كاتی‌ پشووشدا.
3. زۆر دابه‌زینی‌ كێشی‌ له‌ش به‌به‌رده‌وامی‌: هه‌رچه‌نده‌ نه‌خۆش خۆی‌ ئاره‌زووی‌ خۆراكخواردنی‌ زۆر ده‌بێت.

4. زوو زوو تووشبوون به‌ نه‌خۆشیی‌: وه‌كو هه‌لاَمه‌ت، هه‌وكردنی‌ پێست و دومه‌ڵ.

5. له‌ دایكبوونی‌ منداڵی‌ قه‌باره‌ گه‌وره‌: له‌ ژنی‌ دووگیانی‌ به‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ تووشبوو.

6. شه‌كره‌ی‌ شاراوه‌: له‌وانه‌یه‌ له‌ئه‌نجامی‌ هه‌ندێك هۆكاری‌ وه‌كو: هه‌وكردنی‌ جۆراوجۆر، نه‌شته‌رگه‌ریی‌، شپرزه‌یی ده‌روونیی‌ و سكپڕبوون شه‌كره‌ له‌ سه‌ره‌تادا شاراوه‌بێ‌ و ده‌رنه‌كه‌وێ‌ پاشان بۆ ماوه‌یه‌كی‌ كورتخایه‌ن ده‌ربكه‌وێت.

7. هێندێك نیشانه‌ په‌یوه‌ندیان به‌ ئاكامه‌ خراپه‌كانی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌وه‌ هه‌یه‌ وه‌كو: تووشبونی‌ تۆڕی‌ چاو، هه‌وكردنی‌ گورچیله‌، ڕه‌شبوونه‌وه‌ی‌ په‌نجه‌ی‌ پێ‌ و بێهۆشیی‌.

ئاكامه‌ خراپه‌كانی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ (Complications):

نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ ناسراوه‌ به‌وه‌ی‌ كه‌ كاریگه‌ریه‌كی‌ خراپی‌ بۆ بۆرییه‌كانی‌ خوێنی‌ له‌ش هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ زۆربه‌ی‌ ئۆره‌كانی‌ له‌ش له‌وانه‌یه‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ بكه‌وێت و به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ئاكامه‌ خراپه‌كانی‌
نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ بریتیه‌ له‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌:

1. كاریگه‌ریی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ بۆ چاو:

- هه‌رچه‌نده‌ ئێستا چاره‌سه‌ری‌ گونجاو هه‌یه‌ بۆ ئه‌م گرفته‌ به‌‌ڵام هۆكارێكی‌ سه‌ره‌كییه‌ بۆ له‌ده‌ستدانی‌ بنین.

- نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ خراپ كار ده‌كاته‌سه‌ر خوێنبه‌ره‌ ورده‌كانی‌ چاو و ده‌بێته‌هۆی‌ تووشبوونی‌ تۆری‌ چاو.

- نه‌خۆشییه‌كانی‌ چاو به‌ترسناكترین ئاڵۆزییه‌كانی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ داده‌نرێت و ڕێژه‌ی‌ تووشبوونی‌ چاو له‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌دا له‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ تووشی‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌ نه‌بوون زۆر به‌رزتره‌.

- نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ هۆكاری‌ سه‌ره‌كییه‌ بۆ تووشبوونی‌ تۆڕی‌ چاو كه‌ ده‌بێته‌هۆی‌ له‌ده‌ستدانی‌ بینین، ئاوی‌ سپیی‌ چاو و

هه‌وكردنی‌ چاو بۆیه‌ پێویسته‌ نه‌خۆش ڕێنماییه‌كانی‌ پزیشك كه‌ له‌ خواره‌وه‌ روونكراونه‌ته‌وه‌ جێبه‌جێ‌ بكات:

* پێویسته‌ به‌ به‌رنامه‌ پشكنینی‌ چاو بۆ زانینی‌ كاریگه‌ریی‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ بكرێت.

* پێویسته‌ ئاستی‌ شه‌كری‌ خوێن له‌ سروشتییدا بپارێزرێت.

* كۆنترۆڵكردن و ڕێكخستنی‌ به‌رزه‌په‌ستانی‌ خوێن له‌ ئاستی‌ سروشتییدا

* ڕێكخستنی‌ ئاستی‌ چه‌وریی‌ خوێن له‌ ڕێژه‌ی‌ ئاسایی خۆیدا.

* وازهێنان له‌جگه‌ره‌كێشان ئه‌گه‌ر نه‌خۆش جگه‌ره‌كێش بێت

* دووركه‌تنه‌وه‌ به‌پێی‌ توانا له‌ هه‌وكردنی‌ چاو و چاره‌سه‌ركردنی‌ به‌زووترین كات له‌لایه‌ن پزیشكی‌ پسپۆڕی‌ چاو.

* چاره‌سه‌ركردنی‌ به‌په‌له‌ی‌ ئاوی‌ سپی‌ و تۆڕی‌ چاو.

2. ته‌سكبوونه‌وه‌ی‌ بۆرییه‌كانی‌ خوێنی‌ دڵ: كه‌ ده‌بێته‌هۆی‌ تووشبوون به‌ نه‌خۆشی‌ سنگه‌دڕێ‌ و جه‌ڵته‌ی‌ دڵ.

3. هه‌وكردنی‌ گورچیله‌و ده‌ركه‌وتنی‌ پڕۆتین له‌ میزدا.

4. په‌یدابوونی‌ جه‌ڵته‌ی‌ مێشك: له‌ ئه‌نجامی‌ ته‌سكبوونه‌وه‌ی‌ بۆرییه‌ خوێنه‌كانی‌ مێشك.

5. زۆربوونی‌ ترشه‌ڵۆكیی‌ خوێن و ته‌نی‌ كیتۆن له‌خوێن و میزدا: له‌جۆری‌ یه‌كه‌می‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌دا زۆرتر ده‌رده‌كه‌وێت.

6. له‌هۆشخۆچوون (Coma).

7. دابه‌زینی‌ ئاستی‌ شه‌كری‌ خوێن: ده‌بێته‌ هۆی‌ په‌یدابوونی‌ بێتاقه‌تیی‌ و ئاره‌قكردنه‌وه‌ی‌ سارد و هه‌ندێ‌ جاریش په‌ركه‌م كه‌ زۆرتر له‌ جۆری‌ یه‌كه‌می‌ شه‌كره‌دا ده‌بینرێت كاتێك كه‌ نه‌خۆش ده‌رزی‌ ئینسۆلین وه‌رده‌گرێت و بڕی كه‌م خۆراك ده‌خوات.

ناسینه‌وه‌ی‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌ (Diagnosis):

1. ده‌ركه‌وتنی‌ نیشانه‌كان.

2. ده‌ركه‌وتنی‌ گلوكۆز و كیتۆن له‌ میزدا: به‌ ئاسایی‌ گلوكۆز و كیتۆن له‌ میزدا نابینرێن.

3. پشكنینی‌ خوێن كه‌ به‌ سێ‌ شێوه‌ جێ‌ به‌جێ‌ ده‌كرێت:

* پشكنینی‌ هه‌ڕه‌مه‌كی‌ خوێن (Random Blood Sugar)

* پشكنینی‌ ناشتای‌ خوێن (Fasting Blood Sugar )

* تێستی‌ توانای‌ هه‌ڵگرتنی‌ گلوكۆز به‌ڕێگه‌ی‌ ده‌م (Oral Glucose Tolerance Test)

چاره‌سه‌ركردنی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌:

ئامانج له‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌، بریتیه‌ له‌ به‌دیهێنانی‌ زینده‌پاڵی‌ ئاسایی و سروشتی‌(Normal Metabolism) و بۆ ئه‌وه‌ی‌ نه‌خۆش بتوانێ‌ به‌ته‌واوه‌تی‌ ژیانی‌ ئاسایی خۆی‌ به‌سه‌ر به‌رێت و دوور بێت له‌ئاكامه‌ خراپه‌كانی‌ (Complications) نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌.

ئه‌و فاكته‌رانه‌ی‌ كه‌ ده‌بنه‌ هۆی‌ زۆربوونی‌ تینی‌ شه‌كره‌ و گیانله‌ده‌ستدان ئه‌مانه‌ن:

1. درێژی‌ ماوه‌ی‌ تووشبوون به‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌: هه‌ر چه‌ند ماوه‌ی‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌ درێژخایه‌ن بێت و كۆنترۆڵ نه‌كرێت ئه‌وه‌نده‌ ڕێژه‌ی‌ ترسناكیی‌ به‌رزده‌بێته‌وه‌.

2. ئه‌گه‌ر نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ له‌ قۆناغی‌ زووی‌ ته‌مه‌ندا ڕووبدات.

3. به‌رده‌وام به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ ڕێژه‌ی‌ گلوكۆزی‌ به‌ هیمۆگڵۆبیولینه‌وه‌ نووساو (HbA1c)
4. به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ به‌رزه‌په‌ستانی‌ خوێن.
5. نه‌خۆشیی‌ گورچیله‌ و به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ ڕێژه‌ی‌ پڕۆتین له‌ میزدا (Proteinuria).

6. قه‌ڵه‌ویی‌

7. زۆربوونی‌ ڕێژه‌ی‌ چه‌وریی‌ خوێن (Hyperlipidemia)

ڕێگاكانی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌: سێ‌ ڕێگای‌ سه‌ره‌كیی‌:

1 . ڕێكخستن و كۆنتڕۆڵكردنی‌ خۆراكخواردن به‌ته‌نها: نزیكه‌ی‌ 50% ی‌ نه‌خۆشه‌ تازه‌ تووشبووه‌كان چاره‌سه‌ر ده‌كات.

2. حه‌بی‌ داگرتنی‌ شه‌كره‌ له‌ڕێگه‌ی‌ ده‌مه‌وه‌ (Oral Hypoglycemic Drugs): نزیكه‌ی‌ (25 %)ی‌ نه‌خۆشه‌كان پێویستیان به‌حه‌بی‌ داگرتنی‌ شه‌كره‌ هه‌یه‌.

3. ده‌رزی‌ ئینسۆلین: نزیكه‌ی‌ (25 %)ی‌ نه‌خۆشه‌كان پێویستییان به‌به‌كارهێنانی‌ ده‌رزی‌ ئینسۆلین هه‌یه‌.
گرنگترین خاڵ له‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌دا: بریتیه‌ له‌ گۆڕینی‌ ستایلی‌ ژیانی‌ نه‌خۆش تا له‌گه‌ڵ

بارودۆخی‌ نه‌خۆشییه‌كه‌یدا بگونجێت وه‌كو:

1. وه‌رزشكردنی‌ ڕیكوپێك (Regular Exercise).

2. چاودێریكردنی‌ خوارده‌مه‌نی‌ ته‌ندروست.

3. كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ خواردنه‌وه‌ی‌ ئه‌ڵكهوڵ.

4. وازهێنان له‌ جگه‌ره‌ كێشان.

ئامانجی‌ چاره‌سه‌ركردن به‌خواردن:

1. نه‌هێشتنی‌ نیشانه‌كانی‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ شه‌كر له‌ خوێندا.

2. كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ ڕێژه‌ی‌ گلوكۆز له‌خوێندا به‌ته‌واوه‌تی‌ و كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ به‌رزونزمی‌ ڕێژه‌ی‌ گلوكۆز.

3. كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ كێشی‌ نه‌خۆش له‌پێناو كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ به‌رگریی‌ ئینسۆلین.

4. دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ كه‌مبوونه‌وه‌ی‌ ڕێژه‌ی‌ گلوكۆز له‌ خۆێندا له‌ كاتی‌ چاره‌سه‌ركردن به‌ده‌رزی‌ ئینسۆلین و حه‌بی‌ داگرتنی‌ شه‌كره‌.

5. دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ زۆربوونی‌ كێشی‌ نه‌خۆش له‌ كاتی‌ چاره‌سه‌ركردن به‌ ئینسۆلین و حه‌بی‌ داگرتنی‌ شه‌كره‌.

6. دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌و خوارده‌مه‌نییانه‌ی‌ كه‌ده‌بنه‌هۆی‌ ته‌سكبوونه‌وه‌ی‌ بۆرییه‌كانی‌ خوێن كه‌ ده‌بێته‌هۆی‌ زۆربوونی‌ ئاكامه‌ خراپه‌كانی‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌.

بنه‌ماكانی‌ خواردنی‌ ته‌ندروست بۆ كه‌سانی‌ تووشبوو به‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌:

1. خواردنی‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌ پێویسته‌ له‌ هه‌موو توخمه‌خۆراكییه‌كان پێك هاتبێت.

2. پێویسته‌ خواردن له‌گه‌ڵ دۆز (بڕ)ی‌ ده‌رمان و چالاكیی‌ ڕۆژانه‌ی‌ نه‌خۆش هاوسه‌نگ بێت.

3. پێویسته‌ بڕی‌ ژه‌مه‌كان سنوردار بێت له‌ پێناو قه‌ده‌غه‌كردنی‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ ڕێژه‌ی‌ شه‌كری‌ پاش خواردن.

4. پێویسته‌ خواردن هۆكاری‌ یارمه‌تیده‌ربێت بۆ گه‌یشتن یان پاراستنی‌ كێشی‌ له‌ش به‌شێوه‌یه‌كی‌ نموونه‌یی.

5. پێویسته‌ جۆری‌ خواردن ڕێگر بێت له‌ تووشبوون به‌ نه‌خۆشییه‌كانی‌ دڵ، گورچیله‌ و به‌رزه‌په‌ستانی‌ خوێن.

توخمه‌كانی‌ خواردنی‌ كه‌سی‌ تووشبوو به‌نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌:

1. پێویسته‌ خواردنی‌ كه‌سی‌ تووشبوو به‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ هه‌موو جۆره‌ پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ خواردنی‌ تێدابێت واته‌ شیره‌مه‌نی‌، چه‌وریی‌ و پڕۆتین و سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌مانه‌ش پڕبێت له‌ ڤیتامین و خوێی‌ كانزایی‌ و فایبه‌ر.

2. ئامۆژگاریی‌ كه‌سی‌ تووشبوو به‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ ده‌كرێت به‌دابه‌شكردنی‌ بڕی‌ وزه‌ی‌ گه‌رمیی‌ ڕۆژانه‌ (چه‌ندایه‌تی‌ خواردنی‌ ڕۆژانه‌) به‌سه‌ر سێ‌ ژه‌می‌ سه‌ره‌كییدا و چقه‌ند ژه‌مێكی‌ سووك له‌ نێوانیاندا.

3. ڕۆڵی‌ پسپۆڕی‌ خواردن نابێت له‌بیر بكرێت له‌ یارمه‌تیدانی‌ نه‌خۆش بۆ ئاماده‌كردنی‌ ژه‌مه‌كانی‌ خواردن به‌پێی‌ ئاره‌زووه‌كانی‌ نه‌خۆش و هاوده‌م بێت له‌گه‌ڵ باری‌ ته‌ندروستیی‌ نه‌خۆشدا و له‌ پاشاندا دیاریكردنی‌ كارێگه‌ریی‌ ئه‌و ژه‌مه‌ خواردنانه‌ له‌سه‌ر ڕێژه‌ی‌ شه‌كری‌ خوێن و جێبه‌جێكردنی‌ پێویست.

23 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

له بيرجوونه وه:
زاناى ئه لمانى هيرمان ئينجهاوس(Ebbinghaus) له بيشه وه ى زانايانى ده روونناسى ئه زمار ئه كرى كه كرنكى داوه به ليكولينه وه ى كردارى له بيرجونه وه و كومه ليك تاقيكردنه وه ى له سه ر خوى و مناله كانى و كومه ليك خه لكى تر كرد ،هه روه ك تاقيكردنه وه ى وشه ى بي مانا كه بينى زور زوو له بيرجونه وه رووده دات له كاتى بروفه دا وه بوشى ده ركه وت كه له بيرجوونه وه هه ركيز ناكاته خالى سفر به لكو به هيليكى راست كه م ده كات به لام نابى به شفر له كه سى ئاسايدا.

وه كو بيناسه بو له بيرجوونه وه:........
مه به ست له بيرجوونه وه ئه وه يه كه له كاتى بيويست دا نه توانين ئه و زانيارى ز شتانه ى كه بيويستمانه بييانهينيته وه يادى خومان و كارو جالاكيه كانى خومانى بى جيبه جى بكه ين.
يان:
له بيرجوونه وه لايه نى خرابى بيرهاتنه وه يه يان سه رنه كه وتن له تواناى بيركه وتنه وه ى هه نديك له ئه زموونه كان كه بيشتر فيرى بووين.

تيوره كانى له بيرجوونه وه:.........
1-تيورى بشتكوى خستن و بووكانه وه(نظرية الاهمال والضمور):
ئه م تيوره به كونترين تيوره كانى له بيرجوونه وه داده نريت و له كه ل بوجونه كه ى ئيبنجاوس دا يه كده كريته وه كه له و برواي
ه دا بوو كه زانيارى و شته هه ست بيكراوه كانى ناو كوئه ندامى يادكردنه وه روز له دواى روز به بيى كات به ره و لاوازى و نه مان و بوكانه وه ده رون تا رادايه ك ئه م تيوره راستيه كه ى بيكاوه جونكه زانياريه كانى ئيمه كه وه رى ده كرين زوو زوو بيداويستى به بيداجونه وه و ده مه زه رد كردن هه يه تا له بير نه جنه وه ،له كه ل ئه وه ش دا هه ندى زانيارى هه يه كه فيرى ده بين و ماوه يه كى زور به كاريان ناهينين.
2-تيورى تيكه ل و بيكه ل بوون و ريكه كرتن(نظرية لاتداخل والتعطيل):
به بوجوونى لايه نكرنى ئه م تيوره مروف بويه شتى له بير ده جيته وه ،جونكه زانيارى كون و نوى تيكه ل به يه كتر ده بن و هه ردوكيان ده بن به به ربه ست و ريكر بو ئه وى تريان،له به ر ئه وه زانايان بيشنيارى ئه وه ده كه ن كه دوو بابه تى جوونيه ك به دواى يه ك دا نه خوينيرن تا تيكه ل بوون له نيوانيان روو نه دات.

3-تيورى كب و خه فه كردن(نظرية الكبت):
به بوجونى فرويد سه رجاوه و هوكارى سه ره كى له بيرجوونه وه خه فه و كب كردنى ئه و روداو كاره سات و وروزينه رانه يه كه به ئازارو ناخوشن و هه ست و سوزو كه رامه تى مروف بريندار ده كه ن ،واته له ريكه ى كب كردن و جه سباندنه وه ئه و رووداو به سه رهات و وروزينه رانه له بوارى هه ستيه وه بو بوارى نه ستى ده كه رينه وه و ئه و كه سه له و ئازارة ناخوشيه رزكار ده كه ن ،كه واته به بيى ئه م تيوره شتيك نييه به ناوى له بيرجونه وه به لكو بريتييه له دوورخستنه وه ى شته به ئازارو ناخوشه كان عه مباركردنيان له نه ستدا.

4-تيورى سرينه وه(نظرية الامحاء):
به بيى ئه م تيوره ئه كه ر مروف تووشى شتيك ببيت دواى ئه وه ى بارودوخيكى تايبه ى و نائاساى رووبدات ،ئه وا زور اه شته وه ركيراوه فيربووانه له بيرده جنه وه،
بارودوخه كانيش ئه مانه ن:
أ-ريكه كرتن له مزينى بروتين.
ب-روداة كاره ساتى ده رونى و جه سته يى.
ج-زيان كه ياندن به ميشك.

هوكاره كانى له بيرجوونه وه:........
1-كرنكى نه دان به بابه ته كه.
2-كرنكى نه دان به بيركه وتنه وه.
3-كرنكى نه دان به به يره و بروكرام.
4-كرنكى نه دان به وه رزش.
5-ترسان.
6-شله زان.
7-رارايى.
8-ماندبوون.
9-شيوازى خواردن.

بيرهاتنه وه

*بروفيسور دكتور فيصل محمد خيرالزراد :بيناسه ى كردووه به وه ى:
ئه و كرده هوشيه به رزه يه كه مروف ده توانيت به هويه وه خه زنى ئه نجامه كان و شوينه واره هه ستيه كان بكات له كه ل جيهانى ده ره وه له جوارجيوه ى زيانى روزانه ى دا له كاتى له دايك بوونيه وه تا كيان به خشينى،كه ئه مه ش يه كيكه له كرده هوشيه كان لاى مروف.

*بوروهلجارد:توانستيكه بو باراستن و كيرانه وه ى ئه زموونه كانى رابردوو يان توانايه بو بيرهاتنه وه.

*ريتشر:توانستى بونه وه ريكى زيندووه بو راست كردنه وه ى ره وشتى باش سود وه ركرتن له ئه زمموونى رابردوو به لام جياوازيه ك هه يه ئه وه يه بيرهاتنه وه ناتوانريت دابنيرت به وه ى توانايه كى ته نيايه و تاكه به لكو دائه نرى به زنجيره يه ك جالاكى زانينى.

*مايلكبست:بيرهاتنه وه توانايه بو به ستنه وه ى نيوان باراستن و كيرانه وه ى ئه زموون.

*هنتز:جالاكى بيركه وتنه وه يه كه به ستراوه به وشه ى بيرهاتنه وه وه زماره يه كى زوره له جالاكى و كردارى به يوه ندى داره بيكه وه.

*هزرو ئه وانى تر:
كرداريكى بيره وه رى يه هونراوه ته وه له سىَ كرداردا:
1-بولين كردنى زانيارى.
2-توانا بو هه لكرتن و عه مباركردنى زانياى.
3-توانا بو كيرانه وه و ناسينه وه و بانككردن.

*ياد وه كو هه موو ديارده يه كى ده روونى دوو رووى هه يه:
رووى ناوه وه كه به هه لهيجنان ئه خريته روو، له كه ل رووى ده ره وه كه ديارو ئاشكرايه.
وه كو يادكاريه كانمان كه له شيوه ى خه ياليكى كه ش دا دينه وه يادمان و ئه توانين بو كه سانى ترى باس بكه ين به لام ئه م باس كردنه به ياد هاتنه وه يه و ته نيا رووى ده ره وه بيرهاتنه وه يه.

*بيرهاتنه وه به سىَ فواغ دا تيبه ر ده بيت:
1-قوناغى وه ركرتن:وه ركرتنى زانيارييه كان له شيوه ى هيماو شفره دا.
2-قوناغى غه زن كردن:زانيارييه كان له شيوه ى شه بوله كاره باييه كان بيويستيان به ريكخستن و به هيما كردن هه يه.
3-قوناغى كيرانه وه (باراستن و عه مباركردن):كيرانه وه له وه ركرتن و غه زن كردن دا.

*جوره كانى بيركردنه وه:
به بيى ليكولينه وه تازه كان سىَ جور بيرهاتنه وه هه يه:
1-بيرهاتنه وه ى هه ستى (sensory memory):بو جه ند ساتيك زانيارييه كان هه لده كريت.
2-بيرهاتنه وه ى ماوه كورت(short term memory):زانيارييه كان بو ماوه يه كى كورت هه لده كريت.
3-بيرهاتنه وه ى دريز ماوه(long term memory):باريزكارى له بريكى زور له زانيارى ده كات ، له م ماوه يه دا كه مترين هاتنه ناوه وه قبول ده كات له ناو بيرهاتنه وه ى ماوه كورت كه هه ن وه له و زانياريانه ى كه بى كه لكن خوى رزكار ده كات بلانه نانيه كانى ده كريته وه له كه ل به دواداجونى رووداوه كان.

*زانايان بولينيان بو به شه كانى بيرهاتنه وه ى ماوه كورت و دريز داناوه كه ئه مانه يه:
1-بيرهاتنه وه ى بينينى.
2-بيرهاتنه وه ى بيستنى.
3-بيرهاتنه وه ى له به ركردن.
4-بيرهاتنه وه ى به رجه سته.
5-بيرهاتنه وه ى جووله ى .
6-بيرهاتنه وه ى ماناى وشه كان(كوكردنى بيته كان)
\



زانايان ئاموزكاريمان ده كه ن بو باش كردنى كردارى بيرهاتنه وه و رزكاربوون له له بيرجونه وه.
دوو جور هوكار هه ن بو ئه م مه به سته كه (خودى و بابه تى )ده كرنه وه:
يه كه م:خودى:
1.لايه نى رووحى.
2.ئاسووده يى ويزدان.
3.كاركردن بو دروست بوونى بالنه رى زانينى تازه و فيربوونى.
4.بروا به خوبوون.
5.وازنه هيان له بابه تيك بيش تينه كه شتن.
6.زماردنى زماره كان به بيجه وانه وه.
7.دووركه وتنه وه له قسه ى خراب و جنيو.
8.به ئاكايى و وريايى.
9.وازهينان له هه لجوونه خرابه كان وه ك ترس و تووره بوون و بيتاقه تى و هه لجوونى توند.
10.له كاتى خويندن دا سه ره تا بزانه به كشتى ئه و شته ى ئه يخوينيت يان فيرى ئه بيت جييه دواتر بجو ورده كاريه كانه وه.

دووه م:بابه تى:
1.بيداجونه وه و بيرخستنه وه ى ماوه يى به تيورى و براكتيكى.
2.به له نه كردن له بيرهاتنه وه دا.
3.له به ر نه كردنى بابه ته كه به يه ك روز.
4.ريكرى له جوونه ناوه وه ى فيربوون و ئه زموونه كانى تر.
5.مونولوج له سه ر بابه ته كه.
6.دابه ش كردنى بابه ته كان و دانانى بشوو له نيوان ماوه يه ك بو ماوه يه كى تر.
7.بشت به ستن به زياتر له يه ك هه ست.
8.دانانى ياده وه رى به بيى كات و شوين به جوريك كه له هه مان كات و شوين دا بيرتكه ويته وه.
9.واى دابنى خو ئاماده كردنت بو جارى كوتايه بيش تاقى كردنه وه.

ترسان له تاقيكردنه وه كان
ناكه يت به يادكردنه وه يه كى به رهه مهين تا فير نه بيت جون فير ئه بي.

24 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

ناوی‌ راستی‌ (سێر ئیسحاق نیوتن)

ه كه‌ له‌ نێوان سالانی‌ 1624 بۆ 1727 به‌ گوێره‌ی‌ رۆژ ژمێری‌ گریگۆری‌ قه‌یسه‌ری‌ كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌كار هاتوه‌ ژیاوه‌ ، نیوتن بێله‌وه‌ی‌ وه‌ك زانایه‌كی‌ بواری‌ فیزیا ناسراوه‌ زانیاریه‌كی‌ باشی له‌ كیمیاگه‌ری‌ و فه‌لسه‌فه‌شدا هه‌بوه‌، نیوتن ئه‌و كه‌سه‌ بو كه‌ بۆ یه‌كه‌م جار باسی‌ له‌ هێزی‌ كێشكردنی‌ گه‌ردونی‌ كردوه‌، به‌ هۆی‌ دۆزینه‌وه‌كه‌ی‌ ئه‌مه‌وه‌ زانستێكی‌ تر سه‌ری‌ هه‌ڵدا ئه‌ویش دینامیكیه‌تی‌ كلاسیكی‌ بوو له‌ رێگه‌ی‌ یاساكانی‌ جوڵه‌وه‌ ، نیوتن له‌ پێشه‌وه‌ی‌ ئه‌و زانایانه‌یه‌ كه‌ باسیان له‌ جوڵه‌ی‌ زه‌وی‌ و كۆمه‌ڵه‌ ئه‌ستێره‌كان كردوه‌، كه‌ به‌ هۆی‌ چه‌ند یاسایه‌كی‌ سروشتیه‌وه‌ به‌رێوه‌ ده‌چێت ، ناوبانگی‌ نیوتن په‌یوه‌ندییه‌كی‌ راسته‌و خۆی‌ هه‌یه‌ به‌ شۆرشی‌ زانستییه‌وه‌، به‌ هۆی‌ پێشكه‌ش كردنی‌ ئه‌و بیردۆزانه‌وه‌ی‌ كه‌ بۆ چونه‌كانی‌ زانا( كیبله‌ر) ی‌ پشتراستكردوه‌ سه‌باره‌ت به‌ جوڵه‌ی‌ ئه‌ستێره‌كان ، ئه‌م زانا به‌ناوبانگه‌ هه‌میشه‌ له‌ ژیانی‌ خۆیدا هه‌وڵی‌ ته‌واوی‌ داوه‌ بۆ سه‌لماندنی‌ بیردۆزه‌كانی‌ به‌ شێوه‌كی‌ زانستیانه‌ ، نیوتن یه‌كه‌م كه‌سبوه‌ كه‌ باسی‌ له‌ خوڵگه‌ی‌ كلك داره‌كانكردوه‌ وپێیوابوه‌ خولگه‌ی‌ ئه‌م كلك دارانه‌ هێلكه‌یی‌ نییه‌و ، هه‌روه‌ها یه‌كه‌م كه‌سیش بو به‌تاقیكردنه‌وه‌ سه‌لماندی‌ كه‌ تیشكی‌ سپی‌ تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ تیشكێكی‌ جیا پێكهاتوه‌و روناكیش له‌ كۆمه‌ڵه‌ گه‌ردیله‌یه‌كی‌ وورد پێكهاتوه‌ .

نیوتن له‌ وولستروب- ی‌ سه‌ر به‌ ناوچه‌ی‌ (لینگ شنایر) له‌ دایك بوه‌كه‌ باوكی‌ كۆچی‌ دوایی‌ كرد ئه‌م له‌سكی‌ دایكیدا بوه‌ به‌ سێ مانگ ، پاش ئه‌وه‌ی‌ نیوتن ته‌مه‌نی‌ بوو به‌ دوو ساڵ دایكی‌ شویكردوه‌ به‌ پیاویكی‌ ترو نیوتن_ی‌ لای‌ نه‌نكی‌ به‌ جێهێشت ، نیوتن سه‌ره‌تای‌ ژیانی‌ به‌ كوله‌ مه‌رگی‌ و به‌بی‌ دایك و باوك به‌سه‌ر برد ، نه‌نكی‌ هه‌وڵێكی‌ زۆری‌ دا بۆ پێگه‌یاندن و خستنه‌ به‌ر خوێندنی‌ ، له‌ سالی‌ 1661دا دواناوه‌ندی‌ ته‌واو كردو له‌ شاری‌ كامبێرگ له‌ كۆلیجی‌ (ترینیتی‌) وه‌رگیرا ، ئه‌و كۆلێجه‌ی‌ كه‌ نیوتن ده‌ستی‌ به‌ خوێندن كرد تیایدا له‌سه‌ر رێچكه‌ی‌ فه‌لسه‌فی‌ ئه‌رستۆ ده‌یان خوێند ، به‌لام نیوتن حه‌زی‌ به‌ لێكۆلیینه‌وه‌ی‌ فه‌یله‌سوفه‌كانی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی‌ خۆی‌ ده‌كرد وه‌كو دیكارت و گالیلۆ و كۆبرنیكۆس و كیبله‌ر . له‌ ساڵی‌ 1665 دا نیوتن ده‌ستی‌ به‌ دارشتنی‌ بیردۆزیك كرد كه‌ له‌ پاشه‌ رۆژدا به‌ زانستی‌ (ماتماتیك) ناسرا ، پاش ئه‌وه‌ی‌ كه‌ نیوتن بروانامه‌ی‌ زانكۆی‌ به‌ ده‌ستهێنا له‌و ساڵه‌دا نه‌خۆشی‌ تاعون له‌ ئه‌وروپا بلاوبوه‌وه‌ كه‌ بوه‌ هۆی‌ داخستنی‌ زانكۆكه‌ ، پاش به‌ جێهێشتنی‌ زانكۆ نیوتن بۆ ماوه‌ی‌ دوساڵ له‌ ماڵه‌وه‌ مایه‌وه‌ و خۆی‌ به‌ لیكۆلینه‌وه‌ی‌ ( ماتماتیك وئاوێزه‌و یاسای‌ كێشكردنی‌ زه‌وییه‌وه‌ ) سه‌رقاڵ كرد.
نیوتن بیست و پێنج ساڵی‌ دوایی‌ ته‌مه‌نی‌ خۆی‌ له‌ دژیه‌تی‌ كردنی‌ (لیبنز)دا به‌سه‌ر برد كه‌ یه‌كیك بوو له‌ نه‌یارانی‌ ئه‌و ، (لیبنز) هه‌میشه‌ نیوتنی‌ به‌ فێڵباز له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دا ئه‌ویش هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌دا كه‌ له‌ رێگه‌ی‌ سه‌لماندنی‌ بیردۆزه‌كانیه‌وه‌ به‌ر په‌رچی‌ (لیبنز) بداته‌وه‌ ، له‌ ساڵی‌ 1670 بۆ سالی‌ 1672 نیوتن لێكۆلیینه‌وه‌یه‌كی‌ چڕو پڕی‌ له‌ سه‌ر زانستی‌ بینین زانی‌ ئه‌نجامدا و له‌پاشانیش به‌ شێوه‌كی‌ زانستیانه‌ بۆچونه‌كانی‌ خۆی‌ سه‌لماند ، جاریكی‌ دیكه‌ نیوتن بۆ لێكۆلیینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایانه‌ی‌ (كیبلر) دای‌ رشتبو له‌سه‌ر كایه‌ی‌ كێشكردنی‌ زه‌وی‌ ده‌ستپێكرده‌وه‌ پاش ئه‌وه‌ی‌ راوبۆچونی‌ هه‌ردوو زانا (هۆك و فلامیستد)ی‌ سه‌باره‌ت به‌ ده‌رئه‌نجامه‌كانی‌ له‌ لێكۆلینه‌وه‌كه‌ی‌ وه‌رگرت ده‌ر ئه‌نجامی‌ ئه‌و لیكۆلیینه‌وه‌یه‌ی‌ ئاشكراكرد كه‌ یاساكانی‌ جوڵه‌ی‌ له‌ خۆگرتبو . له‌ساڵی‌ 1703 دا نیوتن به‌ هۆی‌ شاره‌زاییه‌وه‌ له‌ زانستی‌ فیزیادا بو به‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌كادیمیای‌ شاهانه‌، له‌ ساڵی‌ 1705 دا له‌لایه‌ن شاژنی‌ به‌ریتانیای‌ ئه‌و كاته‌وه‌ كه‌ناوی‌ (ئان) بو وه‌ك رێزلێنانێك له‌ كاره‌كانی‌ نازناوی‌ سوار چاكی‌ لێنرا ، نیوتن له‌ ژیانی‌ خۆیدا ژنی‌ نه‌هێناوه‌ و كه‌سی‌ له‌ پاش به‌جێنه‌ماوه‌ دوا رۆژه‌كانی‌ ژیانی‌ خۆی‌ له‌ شاری‌ له‌نده‌ن به‌سه‌ر برد و هه‌ر له‌و شاره‌ش له‌ رۆژی‌ 20 ئابی‌ 1727 له‌ته‌مه‌نی‌ 103 ساڵیدا ماڵ ئاوایی‌ له‌ جیهانكردو له‌ گۆڕه‌پانی‌ (وێست مانشستر ئابی‌) ته‌رمه‌كه‌ی‌ به‌ خاك سپێردراو

25 Share

وه‌ڵام: پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

جوگرافیای کوردستان
شوێنی جوگرافی هه‌رێمی كوردستان
هه‌رێمی كوردستانی عیراق بریتییه‌ له‌و به‌شه‌ كوردستانه‌ی كه‌ده‌كه‌وێته‌ نێو سنوری ده‌وڵه‌تی عیراقه‌وه‌ كه‌دوابه‌دوای شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهان دروست بوو، به‌پله‌ی یه‌كه‌م هه‌رێمێكی مرۆییه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی نیشتیمان یان خاكی كوردانه‌و زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری دانیشتوانی كوردن، به‌ڵام له‌رووی فره‌نه‌ته‌وه‌یی و فره‌ئاینییه‌وه‌ له‌هه‌رێمه‌كانی دیكه‌ی عیراق جیایه‌. له‌ته‌ك كورددا عه‌ره‌ب و توركمان و ئاشوریش هه‌ن. ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ له‌پاڵ ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی دانیشتیوانی هه‌رێم موسڵمانن، كه‌چی مه‌سیحی و ئێزیدی تێدایه‌.

هه‌موو لێكۆڵه‌ره‌وان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ یه‌ك ده‌نگن كه‌به‌رزاییه‌كانی حه‌مرین سنوری باشوری كوردستان پێكدێنێت، سنوری هه‌رێم له‌ناوقه‌دی عیراقه‌وه‌ له‌باشووری رۆژهه‌ڵاتی شارۆچكه‌ی به‌دره‌ له‌پارێزگای واست ده‌ست پێده‌كات به‌ره‌و باكوور تا پردی نه‌وت له‌رۆژئاوای شارۆچكه‌ی مه‌نده‌لی هه‌ڵده‌كشێ له‌ته‌نیشت به‌رزاییه‌كانی حه‌مرین تا فه‌تحه‌ ده‌ڕوات شان به‌شانی رووباری دیجله‌ سه‌رده‌كه‌وێ و له‌باكوری شاری موسڵ به‌ره‌و باشوری رۆژئاوا باده‌داته‌وه‌ به‌ئاراسته‌ی شارۆچكه‌ی حه‌زه‌ر پاشان به‌ره‌و رۆژئاوا به‌ئاراسته‌ی سنووری عیراق سووریا له‌باكووری شارۆچكه‌ی به‌عاج.

روبه‌ری هه‌رێم 78736 كم2 كه‌ ده‌كاته‌ زیاتر له‌ 18% سه‌رجه‌می رووپێوی عیراق، كه‌ئه‌م ناوچانه‌ ده‌گرێته‌وه‌:
1- پارێزگاكانی (هه‌ولێر سلێمانی و دهۆك و كه‌ركوك).
2- هه‌موو ناحیه‌ و قه‌زاكانی پارێزگای نه‌ینه‌وا جگه‌ له‌قه‌زاكانی موسڵ و به‌عاج و حه‌زه‌ر.
3- قه‌زاكانی خانه‌قین ومه‌نده‌لی و كفری جگه‌ له‌ناحیه‌ی به‌له‌دروز له‌پارێزگای دیاله‌.
5- ناوه‌ندی قه‌زای به‌دره‌ له‌پارێزگای واست، كوت.

که‌ش و هه‌واى هه‌ريمى كوردستان
تێكرای گه‌رمی مانگی كانوونی دووه‌م كه‌ساردترین مانگی ساڵه‌ له‌هه‌رێمدا له‌نێوان (3.1) پله‌ی سه‌دی دایه‌ له‌وێستگه‌ی سه‌ڵاحه‌دین (9.9 ) سه‌دیه‌ له‌خانه‌قین، به‌گشتی چه‌ند به‌ره‌و باكورو باكوری رۆژهه‌ڵاتی هه‌رێم بڕۆین پله‌ی گه‌رمی داده‌به‌زێت له‌به‌رئه‌وه‌ی چه‌ند به‌ره‌وه‌ باكورو باكوری رۆژهه‌ڵات بچین زه‌وییه‌كه‌ به‌رزو بڵند ده‌بێت ، وه‌ لایه‌كانی باكووری هه‌رێم ده‌كه‌ونه‌ ئه‌و ناوچانه‌ی كه‌له‌كه‌مه‌ره‌ی زه‌وییه‌وه‌ دورترن كه‌ده‌بێته‌ هۆی كورتی رۆژ له‌نیوه‌ی زستانی ساڵداو كه‌مبوونه‌وه‌ی گۆشه‌ی تیشكی هه‌تاو كه‌وتن.
كه‌می لاربوونه‌وه‌ی گۆشه‌ی كه‌وتنی تیشكی هه‌تاو هه‌روه‌ها رۆژ درێژی و ساماڵ و تۆپه‌ڵی هه‌وایی كیشوه‌ری وشك كه‌له‌هاویناندا هه‌رێم ده‌گرێته‌وه‌، یاریده‌ی به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌كانی گه‌رما ده‌ده‌ن له‌و وه‌رزه‌دا. تێكڕاكانی گه‌رمای مانگی ته‌مووز كه‌گه‌رمترین مانگی ساڵه‌ له‌هه‌رێمدا له‌ 30 پله‌ی سه‌دی پتره‌.
جیاوازییه‌كی زۆر له‌بڕی باران بارین له‌هه‌رێمدا هه‌یه‌ ناوه‌ندی بارانی ساڵانه‌ له‌هه‌رێمدا له‌نێوان 328 ملم دایه‌ له‌خانه‌قین و زیاتر له‌ 702ملم له‌ زاخۆ و له‌رواندز 969ملم و له‌ئاكرێ 1008 ملم و له‌پێنجوێن 1263 ملم، به‌گشتی له‌باره‌ی بڕی بارانی داباریو له‌هه‌رێمدا ده‌توانین بڵێین كه‌بارانی هه‌رێم تابه‌ره‌و باكورو باكوری رۆژهه‌ڵات بڕۆین پتر ده‌بێت، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر هۆكاری به‌رزی و نزمی له‌لایه‌ك گوزه‌ركردنی ژماره‌یه‌كی زۆرتر له‌ نه‌وراییه‌كانی كه‌ش وهه‌وا به‌ هه‌رێمدا جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ جۆری نه‌وراییه‌كانیش تا به‌ره‌و باكوور بڕۆین قوڵتر ده‌بن، له‌روی بارنه‌وه‌ ده‌توانین هه‌رێم بۆ دوو هه‌رێمی لاوه‌كی دابه‌ش بكه‌ین كه‌بریتیه‌ له‌:

هه‌رێمی بارانی مسۆگه‌ر
ئه‌م هه‌رێمه‌ به‌شه‌كانی باكورو باكوری رۆژهه‌ڵاتی هه‌رێمی كوردستانی عیراق ده‌گرێته‌وه‌و سنووره‌كانی باشوری له‌گه‌ڵ سنوری باشوری ناوچه‌ی شاخاوی له‌هه‌رێمدا ده‌ڕۆن ئه‌م هه‌رێمه‌ به‌زۆری رێژه‌ی بارانه‌كه‌ی جیاده‌كرێته‌وه‌ كه‌ناوه‌ندی ساڵانه‌ی باران 500ملم كه‌متر نییه‌، بۆیه‌ كشتوكاڵی زستانه‌ له‌م هه‌رێمه‌دا ساڵانه‌ ئه‌م هه‌رێمه‌ ده‌توانێت به‌ته‌واوی پشت به‌باران ببه‌ستێت.

هه‌رێمی بارانی نامسۆگه‌ر
ئه‌م هه‌رێمه‌ ناوچه‌ نیمچه‌ شاخاوییه‌كان ده‌گرێته‌وه‌ كه‌به‌رێژه‌ بارانی كه‌مه‌(ساڵانه‌ له‌ 500ملم) كه‌متره‌، ئه‌م هه‌رێمه‌ لاوه‌كییه‌ دیسان به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌بڕی بارانی مانه‌و ساڵانه‌و وه‌رزانه‌ هه‌ڵبه‌زو دابه‌زێكی گه‌وره‌ به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت به‌به‌راورد كردن له‌گه‌ڵ هه‌رێمی پێشوودا، بۆیه‌ كشتوكاڵی زستانه‌ی به‌تایبه‌تی له‌به‌شه‌كانی باشورو باشوری رۆژئاوادا ره‌نگه‌ روبه‌ڕوی هه‌ڕه‌شه‌ی وشكی ببێته‌وه‌.

له‌ روی ئاووهه‌واوه‌ هه‌رێمی كوردستان بۆ دوو هه‌رێم پۆلێن ده‌كرێت كه‌ئه‌مانه‌ن:

1. هه‌رێمی ئاوو هه‌وای ده‌ریای ناوه‌راست:
ئه‌م جۆره‌ ئاووهه‌واییه‌ به‌شه‌كانی باكورو باكوری رۆژهه‌ڵاتی هه‌رێم ده‌گرێته‌وه‌و سنووری باشوری له‌گه‌ڵ سنوری باشوری ناوچه‌ی شاخاوی له‌ هه‌رێمدا ده‌ڕوات، ئه‌م هه‌رێمه‌ پتر له‌ 50 هه‌زار كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌ی داگرتووه‌ له‌ رووی گه‌رمییه‌وه‌ به‌زستانی زۆر سارد و به‌ هاوینی فێنك ناسراوه‌، له‌رووی دابارینه‌وه‌ له‌نیوه‌ی زستانه‌ په‌ره‌ ده‌ستێنێ هاوینی وشكه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و هه‌رێمه‌ له‌ هه‌موو ناوچه‌كانی تری عیراق به‌بارانتره‌، تێكڕای بارانی ساڵانه‌ی له‌ 500ملم دانابه‌زێت تا به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات و باكوورو باكووری رۆژهه‌ڵات برۆین باران زیاتر ده‌بێت بۆ ماوه‌ی چه‌ند رۆژێك ده‌بێته‌ هۆی پچرانی رێگای گواستنه‌وه‌ له‌نێوان شاره‌ جیاجیاكاندا.

2. هه‌رێمی ئاوو هه‌وای نیمچه‌ وشك گه‌رمه‌سێری:
ئه‌و هه‌رێمه‌ به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی رووبه‌ری هه‌رێم ده‌گرێته‌وه‌ له‌رووی سیستمی باران بارینه‌وه‌ له‌هه‌رێمی پێشوو ده‌چێ (هاوینی ووشك و برینگ، زستانی به‌ باران) به‌ڵام لێی جیاوازه‌ له‌رووی كه‌م بارانییه‌وه‌ (ساڵانه‌ كه‌متر له‌ 500ملم و به‌رزی پله‌كانی گه‌رمی له‌هاویندا زستانی كه‌متر سارده‌ كه‌م جاری وا هه‌یه‌ به‌فری لێ بكه‌وێ).

په‌یام [ 1 بۆ 25 له‌ 110 ]

په‌ڕه‌ 1 2 3 4 5 داهاتوو

ده‌بێت چوونه‌ژووره‌وه‌ یان به‌ ئه‌ندامبوون بۆ ئه‌وه‌ی بتوانیت وه‌ڵام بنووسیت

¨°o.O (مــه‌كــۆی زێــریــن) O.o°¨ » خوێندن و خوێندکاران » پێش داواكردنی راپۆرت و ان شاء وه‌ره‌

بابەتى نوێ هەیە. بابه‌تی نوێ نییه. بابه‌تی داخراو. بابه‌تی هەڵواسراو. بابه‌تی هەڵواسراو و داخراو. بابه‌تی گواستراوە.

پله ی ئه ندامان


Currently installed 5 official extensions. Copyright © 2003–2009 PunBB.

ڕووکارى Kurdish_Green لەلایەن KarDo

دواین 10 بابەت
قه‌ت به‌ كه‌وتنم پێمه‌كه‌نه‌| توخوا ئه‌وه‌ مه‌عقوله‌!!!!!!!!| ❤❤❤❤❤❤❤❤| هاتمەوە| ته‌نها مريشك مابوو گالته‌بكات| نیشانەكانی توشبوون بە شێرپەنجەی منداڵدان| ❤❤❤❤❤❤❤❤| دەتەوێ تا هەی چاوت کز نەبێ| به‌ر له‌خه‌وتن ئه‌م خواردنانه‌ مه‌خۆ| خواردنەوەی ئاوی سارد گرفتی تەندروستی لێدەکەوێتەوە|