ڕاپۆرتێکم دەوێ (په‌ڕه‌ 1) - داواکــــــــــاری - ¨°o.O (مــه‌كــۆی زێــریــن) O.o°¨
banner

تۆ له‌ ژووره‌وه‌ نیت. تكایه‌ بچۆژووره‌وه‌ یان خۆت تۆمار بكه‌.

ئـــــاگـــاداری.... به رێزان له كاتى رودانى هه ركيشه يه ك يان بابه تيكى ناشياو له ناو مه كۆ ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌به‌ران ئاگادار بکه‌نه‌وه‌ ...يان ئيميل[email protected]


نازناو:  وشه‌ی تێپه‌ڕبوون:  چوونه‌ژووره‌وه‌  |  به‌ ئه‌ندامبوون

په‌ڕه‌ 1

ده‌بێت چوونه‌ژووره‌وه‌ یان به‌ ئه‌ندامبوون بۆ ئه‌وه‌ی بتوانیت وه‌ڵام بنووسیت

RSS ی بابه‌ت

په‌یام [ 16 ]

1 (دەستکاری کراوە: lahy 2016-04-29 20:39:43) Share

بابه‌ت: ڕاپۆرتێکم دەوێ

Slaw hawreyan raportekm dawe lasar Academic Debate ka lamana pek bet
1.ten definition of Academic debate
2.methods of presenting
3. Conclusion
...

http://mzirin.com/up/uploads/jpg/4e916845c2.jpg

2 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

کلیک لم لینکەى خوارەوە بکە بە word دامناوە چونکە لیرە دابنرێت راست و چەپ هەلە دەکات بۆیە بە word  دامناوە لە ناو فایلى zip دایە

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

ئەمە نمونەى ئەوەیە دامناوە
http://www.webchinupload.com/f/2016-04/d8ee46e93e721cb5f2f5161a1862ee47.png

ئــه‌گـه‌ر له‌ ژیـانـت دا ئامانجت نیه‌ ،، بـا یه‌كه‌م ئامـنجت په‌یداكردنی ئامانجێك بێ !

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)


(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

3 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

slaw hawreyan  Raportekm awet lasar abwry awropa

4 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

ئایە لە خۆگرتنەوە قەیرانی ئەوروپا چارەسەر دەکات؟

♦ فیرونیک دی روجی

2013-09-25
لەخۆگرتنەوە زاراوەیەکی ئابوورییە بەکاردێت بو ئاماژەکردن بە سیاسەتی کەمکردنەوەی قەرزکان،  بەڵام دەکرێت چەند واتایەکی  جیاوازی هەبێت. لای هەندێک خەلک، لەخۆگرتنەوە واتا جێبەجێکردنی پاکێجی کەمکردنەوەی قەرزەکان، کە لە رێگەى زیادکردنی باجەوە دێتە دی، هەروەها بۆ بەشێکی خەلک، واتا جێبەجێکردنی پاکێجی کەمکردنەوەی قەرزەکان، کە پشتی بەستووە بە سنووردارکردنی خەرجیەکانی حکومەت و چاکسازی لە بەرنامەی یارمەتیە کومەلاتیەکان. لاوازى شەفافى لە نیوان دوو واتایی یەک زاراوە و دوو سیاسەتی جیاواز بۆ کەمکردنەوەی قەرز،  ئەو شڵەژانەی لە ئەوروپا درووستکردووە.
لەم گفتوگویەدا  دوو پرسیاری گرنگ هەیە، کە پێویستی بەوەلام دەبێت. یەکەم: ئایە کام جۆر لەخۆگرتنەوە سەرکەوتووترە لە پێوانەکردنی کەمبوونەوەی ڕێژەی قەرز لەسەر GDP؟ دووەم پرسیار:  ئایە پێوانەکرنی لەخۆگرتنەوە چ کاریگەریەکی لەسەر گەشەی ئابووری هەیە؟
کام جۆر  لەم دووشێوازەی لەخوگرتنەوە، سەرکەوتووترە لە پیوانەکردنی کەمکردنەوەی رێژەی قەرز لەسەر GDP؟
ویلاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا،  یەکەم ولات نییە کە کیشەی هەیە لەگەڵ (worrisome) ، ڕێژەی  قەرز لەسەر GDP…جێگەى خۆشبەختیە، کە دونیایی ئەکادیمی توانیویەتی بەرچاو ڕوونییەکی زۆر باش بێنێتە بەرهەم، بە مەبەستی چارەسەرکردنی ئەو کێشەیە،  بەمەرجێک زیان نەگەینێت بە سیستەمی ئابووری. بۆ نموونە لە ئۆکتۆبەری 2009 لە زانکوی هارفەرد کە هەریەک  لە (البیرتو ئلیسانە و سیلڤیا ئارداگنا) لە لێکوڵینەوەیکدا کە لە لایەن نووسینگەی لێکوڵینەوی ئابووری نیشتمانی ئەمریکا بڵاوکرابووەوە،  لە لێکۆڵینەوەکەدا پَیداچوونەوەیەک کرابوو بۆ ( 107)هەوڵدان  بۆ کەمکرنەوەی قەرز لە 21 وڵاتی ئەندام لە (OECD)،  لە ماوی نێوان ساڵی 1970بۆ 2007، کە تێدا چەندین وڵات سەرکەوتنیان بەدەست هینا بوو،  وەک نەمسا لە 2005، فلەندا لە 2005، و سوێد لەنیوان ساڵانى  1997  بۆ 2004.
لێکولەران گەیەشتن بەوەی، کە  سیاسەتی بڕین و کەمکردنەوەى  خەرجیەکان بەشیوەیەکی چالاکتر و کاریگەرتر بەسوودە، بە بەراورد بە سیاسەتی زیادکردنی باج . لە کاتی بوونی ڕێکارێکی دارایی گونجاو، ئەوە خەرجیەکان وەک بەشیک لە GDP، وەک تیکرا بە ریژەی 2% کەم دەکات،  لەکاتێکدا کە داهات بە ڕێژەی 0.5% یەکە کەم دەکات، بەڵام ڕێکارە داراییە شکستخواردوەکان، کە  کەمترین کەمکردنەوەی خەرجیئەنجام دەدەن، کە دەکاتە ( تەنها نزیکەی 0.8% یەکە وەک تیکرا)، ئەنجامى خراپى دەبێت و بەمەیش  زیادبوونی بەرچاو لە داهات ڕوونادات.
وەک بەدواداچونێک بو کارەکانی (ئەلیسانە  و ئەردەگنا)لە سالی 2009دا و لەژێر چاودێری پەیمانگای پروژەکانی ئەمریکا،  هەریەک لە ئابووریناسان Andrew Biggs،Kevin Hassett، وMatthew Jensenڕاپۆرتێکیان بڵاکردەوە لە دیسمبەری 2010،  کە زیاتر لە 100 وڵاتی لە خۆگرتبوو،بەتایبەت ئەوانەی کە هەنگاوی بەرچاویان نابوو بۆ چارەسەرکردنی کورتهێنانى بودجە. پێناسەی ئەم لێکولەرانە بۆ ڕاویژکاری سەرکەوتوو ئەوەیە ، کە  ڕێژەی قەرز لە سەر GDP بو 4.5% یەکە کەم بکرێتەوە لە ماوەی سێ ساڵدا. پوختەی لێکوڵینەوەکەیان ئەوەیە کە ( ئەو وڵاتانەی کە ڕێکاری کەمکردنەوەی خەرجیەکانیان بە کارهیناوە بو چارەسەرکردنی قەیرانی کەمی بوجە،  سەرکەوتوتر بوون لە وانەی کە باجیان زیادکردووە بەمەبەستی گەیشتن بە هەمان ئەنجام.) هەروەها ( چارەسەریەناسەرکەوتوەکان بەشیوەیکی گشتی لە 53% زیادکردنی رێژەی باج و 47% لە سنوردارکردنی خەرجیەکان پیک هاتووە) بەپێچەوەانەوە هەر ڕاوێژکاریکی دارایی سەرکەوتو لە 85% کەمکردنەوەی خەرجیەکان پیک دێت.)
ئەم ئەنجامانەی پێشوو بەشیوەکی زور ڕوون هێڵی گشتییە.  Matt Mitchell یەکێکەلەوانەى لە سەنتەری Mercatusکاردەکات،  ئەمیش لە ئەنجامی پێداچوونەوەیەکی ئەدەبی بو 22  لێکوڵینەوەی بڵاوکراوە،  گەیشت بەوەى، کە هیوا بەخشترین ڕێکار بو کەمکردنەوەی ڕێژەی قەرز ئەوەیە، کە لە ڕێگای بڕینی خەرجیەکانەوە دێتەدى، نەک بە زیادکردنی باج.(Mitchell 2011)
ئەوەی جێى ئاماژەیە ئەوەیە،  ئەگەر سەرنجَیک بدەین بە 66 نمونەی ڕێکاری دارایی لە وڵاتانی کەنەدا، فەرەنسا، ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا، ژاپون، ئەلمانیا و ایتالیا، وەک لە کتێبی Chipping Away at OurDebtکە لایەن ێندوقی دراوی نیودەوەڵەتیەوە بڵاو کراوەتەوە ئاماژە بەوە دەکات ئەو ڕێکارە دارایانەی کە هیوا بەخشتیرینن،  گوڕانکاری گەورەتری لێدەکەوێتەوە. بە پێچەوانەوەی پلانە سادەکان، وەک دیارە پشتگیری کومەڵگا فاکتەری سەرەکی سەرکەوتنی هەر بلانێکی چاکسازییە.
ئەوەی جێى تیڕامانە ئەو سەرکەوتنە بەرچاوەی ئەلمانیا لە 40 ساڵی ڕابردو بە دەستی هیناوە، کە وەک ئابوریناسان Christina Breuer، Jan Gottschalk، Anna Ivanova  ئاماژەیان پآ کردوە.ئەم ئابورییناسانە  پێداچونەوەیەکیان کرد، بو چوار ڕێکاری دارایی سەرەکی، کە نویترینیان لە 2004دا بوو، ئەمەش جێى بایەخێکی تابیەت بوو،  لە بەر سەرکەوتوویی لە کەمکردنەوەی خەرجیەکانی حکومەتەکان. هەروەها لە لایەن وڵاتانەوە چەندین هەنگاوى جیاواز هەبووە.  یەکەم هەنگاو ئەوە بوو، کە حکومەتی ئەلمَانیا بڕیاری دا بە کەمکردنەەی باجی داهات. ئەمەش بە مەبەستی هاندانی گەشەی ئابووری دریژخایەن لە سالانی نیوان 1999 تاکو 2005.  سەرەڕای  چەندین گۆڕانکاری لە سیکتەرە ئابووریەکان،  کاریگەری بەرچاوی ئەم پلانە لە ساڵی 2004 بەڕوونی دەرکەوت و بەتایبەت لەو ڕیفوڕمەی،  کە لە بازاڕی کار و سیستەمی مووچە هاتە کایەوە. ئەم دوو هەنگاوە بەشیوەیکی هاوبەش، بوو بە چارەسەرێکی باش بۆ ئەو دانیشتوانە، لە ئەڵمانیا،  بەتایبەتی گۆڕینی مەرجەکانی خانەنشینی و شیوازی هەژمارکردنی ساڵانی خزمەت کاریگەرى گەورەى درووستکرد. لە کۆتاییدا ئەلمَانیا هەستا بە هەلمَەتی کەمکردنەوەی خەرجیەکانی حکومەت، کە بۆ هاوکاری کۆمەڵایەتی تەرخان کرابوو. هەروەها لەگەڵ بڕینی یارمەتی بو ژمارەیەک  جۆر لە پیشەسازی  وەک ( خانوبەرە و  خەڵوز و کشتوکاڵ). ئەگەر وانەیەک وەربگرین لەم پلانە سەرکەوتوە ئەوەیە، کە وەک بەشێک لە لێکوڵینەوەیەکی سەندوقی نەختی نێودەوڵەتی ئاماژەی پی کراوە، ئەوەیە کە ئەم ڕێکارە زورترین ڕیفۆرمی لە خۆگرتبوو لە سەر ئاستی سیکتەرەکان، کە هەر ئەم هۆکارانەیش  بوونە  هۆى سەرەکى  سەرکەوتنی پلانەکە.
گرنگترین دەرئەنجام ئەوەیە کە کەمکردنەوەی ڕێژەی قەرز بو کۆی بەرهەمی نەتەوەیی کارێکی ئەستەم نیە، بەڵام ئاستەنگ ئەوەیە، کە یاسانووسەکان بە تایبەت لە کاتی قەیرانە ئابووریەکاندا دەکەونە ژێر کاریگەری بڕیاری سیاسی، نەوەک  سیاسەتیکی گشتی حەکیمانە،  کە خزمەتی سیستەمی ئابووری وڵات بکات. زۆربەی ئەو وڵاتانەی، کە بە قەیرانی دارایی تیپەربوون، بۆ چەند ساڵێک هەوڵیان داوە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە، لە ڕێى زیادکردنی خەرجیەکان. نمونەی بەرچاویش زیادکردنی خەرجیەکانی تایبەت بە بەساڵاچوان و پیشەسازی  و بابەتە سەربازییەکان. چاوخشاندنەوەیەک بە ڕێکارە داراییەکانی ساڵانی (1976–79، 1982–85، 1992–95)  کە زوربەیان بە شکست کوتاییان پێ هاتووە.
وەک دەرئەنجامێک، شکستی ڕاوێژکارە داراییەکان، زیاتر وەک یاسایکی باو دەرکەوتن . نزیکەی هەشتا لە سەدی ئە و ڕێکارە داراییانەی، کە هەریەک لە  Biggs، Hassett،  Jensenدیراسەتیان کردوو نمایشى ڕێکارە کانیان کرد ، حاڵەتی شکست خواردوو بوون.
کاریگەری ئەم ڕێکارانە چەندە لە سەر سنوردارکردنی کاریگەری بودجە بوو سەر گەشەی ئابووری؟
کاتیک قسە لە سەر کەمکردنەوەی خەرجیەکان دەکرێت هەندیک گومانی کەم دیتە ئاراوە دەربارەی کاریگەریە باشەکان بۆ سەر کۆی بەرهەمی نەتەوەیی لە مەودای درێژدا. بە پیچەوانەوە لە مەودای کورتدا گومانێکی زور هەیە لەسەر ئەگەری کەمکردنەوەی خێرایی گەشەی کۆی بەرهەمی نەتەوەیی. ناجیگیری کۆی بەرهەمی نەتەوەیی  چەند خالیک ڕوون دەکاتەوە:
یەکەم: لە لێکوڵینەوەکەی Alesina و Ardagnaبەڕوونی دەردەکەوێت کە زیانەکانی کەمکردنەوەی  پشکی باج لە کۆی بەرهەمی نەتەوەیی، فراوانترە وەک لە  زیادکردنی  خەرجیەکان لە کاتی تاقیکردنەوەی هاندەری دارایی، هەروەها جێى ئاماژەیە کەهەریەک لە ئابووریناسانchairman Christina Romerو هاوسەرەکەیDavid Romer  دوو شیرەتکاری کۆمیتەی ئابووری سەر بە ئیدارەی ئوباما  بوون لە سالی ، (2010)گەیشتن بە هەمان دەرئەنجام .
بۆ نمونە لە کاتی زیادکرنی باج بەریژەی 1%  لە GDP بەمەبەستی پڕکردنەوەی کورتهێنانی بودجە ئەوە دبێتە هۆی کەمکردنەوەی GDP بەریژەی 3%.
دووەم، ڕاستکردنەوە دارایەکان کە پشت بەستوون بە کەمکردنەوەی خەرجیەکان، بێ زیادکردنی باج بەشیوەیکی کەمتر داکشانی ئابووری بەدوایی خۆیدا دێنێت. بۆ نمونە، لە تازەترین بڵاوکراوەیدا  لە سەر EconLog ،  ئابوریناسGarett Jones لە زانکۆی ماسون  کورتکراوەی  لێکوڵینەوەیەکی سندوقی نەختی نیودەولەتی نوسییەوە. لەم نوسیینەیدا کە پیداچوەنەوەیەکە بە  ریکارە داراییەکانی173 وڵاتی دەوڵەمەندە(  پوختەکەی ئەوەیە، کە زوربەی ئەو وڵاتانە کە باجیان زیادکردوە دووجار هێندی وڵاتانی کە خەرجیەکانیان کەم کردوەتەوە. لە لێکوڵینەوەیکی نوێتردا لەژێر ناوی (دیزاینی ڕیکردنەوە دارایەکان)،کە لەسالی 2012 لە لایەن  Alesina و Ardagnنوسراوە. لەم لێکوڵینەوەیدا دیسان  جەخت لە هەمان بنەمای پێشو ئەکاتەوە  و ئەوەیش ئەوەیە ریکاری پشت بەستوو بە بڕینی خەرجیەکان، کەمترین کاریگەری داکشانی هەیە لە سەر چالاکیە ئابوریەکان لە رێکاری پشت بەستو بە زیاد کردنی باج.
سییەم، هەمان گروپی لێکوڵەران گەیشتن بەوەی، کە تەنانەت وەبەرهینانی کەرتی تایبەتیش باشتر هەڵوەستە دەکات  لە گەڵ سیاسەتی کەمکردنەوەی خەرجیەکان و هاندانی گەشەیەکی ئابووری بەردەوام. هەروەها  دەربارەی ئەم پَیوەندیەى  نیوان بڕینی خەرجیەکان و کاردانەوەی لە سەر بانکە ناوەندیەکانJonesدەڵێت: ( بانکە ناوەندیەکان دەست فراوانتر دەبن و توانای هەڵوەستە کردنیان فراوانتر ئەبیت، بە جێبەجێکردنی ڕێکاری کەمکردنەوەی خەرجیەکان.)
ئایە لەخوگرتنەوە چارەسەرە؟
هەندێک ئابووریناسی دیکەش سەرەنجی ئەوەیان داوە،  کە هەرچاکسازییەکی دارایی پشت بەستو بە کەمکردنەوەی خەرجیەکان، ئەگەری دروستکردنی داکشانی کەمترە،  بەتایبەت ئەگەر هاوتەریب بێت لە گەڵ ساسەتێکی نەختی گونجاو و ئازادی بازار و چاکسازی لە سێکەتەرە ئابوریەکان،  ئەوەیش دەبێتە گەرەنتی پێشوەچوونی بەردەوامی گەشەی ئابووری.
هەرچەندە یەکێک لە سوودە بەرچاوەکانی لە خوگرتنەوەى تەندروست ئەوەیە، کە ڕۆڵی ڕزگارکەرێکی خێرایە لە داتەپینی ئابووری و جوڵاندنی گەشەی ئابووری،  بەڵام ئەکریت سوودەکانی فراوانتر بکریت بۆ پاراستنی سیستەمی ئابووری لە قیرانە دارایەکانی ئایندە، ( هەرچەندە سەلماندنی ئاسان نیە).
ئەگەر پیداچەونەوەیکی خێرا بکرێت بو زۆربەی سیاسەتە داراییەکانی حکومەتەکانی ئەوروپا، ئەوە بەڕوونی دەردەکەویت ، کە دوای تاقیکردنەوەی چەندین سیاسەتی دارایی،  ئەوە زوربەیان نەک چارەسەری گونجاو نەبوونە بو قەیرانەکانیان،  بەڵکو کاریگەری خراپیشیان هەبووە بو سەر سیستەمی دارایی ولاتەکانیان، وەک سەروکی پێشووی دەستەی ڕاویژکاری ئابووری سەر بە ئیدارەی سەروک ئوباماLarry Summerدەڵێت:  زوربەی سیاسەتەکانی لەخوگرتنەوە کێشە بۆ پرۆسەی گەشەی ئابووری دروست دەکەن.هەروەها لە تازەترین بەرنامەی تەلەفزیوونی بلوومبیرگ ئابوریناسی خاوەن خڵاتی نۆبل Paul Krugman دەڵێت: ( خۆزگە دەمتوانی لە پێشبینیکردنی وێرانبوونی سیستەمی ئابووری ئەوروپا بەدەستی هەوادارانی لە خوگرتنەوە، دوودڵ بومایە .)
لێرەدا سێ هوکاری سەرەکی هەیە، کە بەرەی دژ بە سیاسەتی لەخۆگرتنەوە لە فراوا بوون دایە.
یەکەم:  ژمارەیەکی زور کەمی وڵاتانسیاسەتی بڕینی خەرجیەکان جێبەجێ ئەکەن، بەتایبەت کە  دانەری سیاسەتەکان هیشتا لە مشتومڕی ئەوەدان، کە ئایە لەخۆگرتنەوە هەنگاوی گونجاوە یان نا؟ دووەم:  هێشتا بڕینی خەرجیەکان لە ئاستی گەوەرەیی کێشەکان نییە وپێویستی بە چاکسازی سێکتەری زورتر هەیە.
سییەم: ئەگەر هەر هەنگاوێکی وڵاتە ئەوروپیەکان بو پەیڕەوکردنی سیاسەتی لە خۆگرتنەوە  نرابێت، ئەوە زیاتر بشتبەستو بووە بە زیادکردنی باج و  باشترین نمونەش لە بارەى  وڵاتانی ئیسپانیا و فەرەنساو بەریتانیا، کە بە بڕێکی زۆر کەم خەرجیەکانیان دابەزاندوە.
ئەگەر بەریتانیا وەک نمونە وەربگرین،  ئەوە  شکستێکی بەرچاو بەدی دەکرێت. ئەمەش دوای ئەوەى بەپێچەوانەی پلانی ڕاویژکار (جورج اوسبورن) کارى کرد، کە دەبوایە بو هەر 1£ باجی زیادکراو 3£خەرجیەکان کەمبکریتەوە، بەڵام بەپی ئەوە ژمارانەی کە ئاشکراکراون لە دوو ساڵی 2010-2011 بەریتانیا توانیویەتێ نزیکەی 40£لە کورتهێنانی بودجە پڕبکاتەوە.ئەمەش بە جێبەجێ کردنی پێچەوانەی  پلانەکەی جورج اوسبورن بوو.هەر بەو هۆیەشەوە  پێشبینی گۆڕانی لێ ناکرێت، لە  سالی 2013 دا.
هەر لەسەر هەمان بابەت، ئابوریناس (ئەنتۆنی ئیفانس) لە ساڵى2012 دەڵیێت: بەریتانیا هەنگاویکی ناوە بەرەوە کەمکردنەوەی خەرجیەکان،  بەڵام بەپێى پێویست نەبوو، بۆیە ئەکرێت زیادکردنی باج ببێتەوە هوی خاوکردنەوەی پروسەی گەشەی ئابووری،  بەڵام بڕینی خەرجیەکان هەمیشە چارەسەرە بووە.
زیادبوونی ڕێژەی بەرزبونەوەی باج لە( 17.5)  بۆ(20%)، بە هۆکاری سەرەکی کێشە ئابوریەکانی بەریتانیا دادەنریت.  هەروەها (50 %) باج لە سەر داهاتی زیاتر لە 150000£پێشبینی کەمبوونی لێ دەکریت، لەم ساڵدا یان ساڵی داهاتوودا بۆ ڕێژەی (45%)،  هەروەها زیادکردنی باجی سەر خزمەتگوزاری فڕۆکەوانی بو(8% ) وە (50%)بۆ هەر بەخشینێک، کە لە بڕی  25000£زۆرتر بێت( ئێستا ماوەی جێ بەجێ کردنی بە سەرچووە)،  لەلایەکى دیکەوە باجی سەر دەستکەوتی سەرمایەداری لە 10 بو 28 لە سەدا، باجی موڵکداری بو بڕی زیاتر لە 2£ملیون زیادى کردووە. ئەم ڕیژەیە بەرزتر دەبێت لە سەر خانوبەرەی کەسانی نا ئاسایی.هێلە گشتیەکانی  ئەم بابەتە ئەوەن،  کە بەریتانیا هەر وەک زوربەی حکومەتەکانی ئەوروپا سایسەتی لە خوگرتنەوەیان بشتبەستووبووە بە زیادکردنی باجی سەر کومپانیاکانی کەرتی تایبەت،بە بێ ئەوەی خەرجییەکانی کەرتی تایبەت کەمبکرێتەوە، بۆیە جێى گومان نیە،  کە شارەزایانی بواری ئابووری پێشبینی شکستی سیاسەتی  کەمکردنەوەی رێژەی باج لە سەر کۆی بەرهەمی نەتەوەیی بکەن، لە کاتێکدا کە ئەوروپا خەریکە نوقمی داتەپینێکی ئابووری دەبێت  و بەرپرسانی حکومەت پیویستە بیر لە کەمکردنەوەی خەرجیەکان بکەنەوە و ڕیفورمی گونجاو لە حکومەتەکانیان دەست پی بکەن.
وەرگێڕانی : ئیسماعیل مجید – ماستەر لە بواری ئابووری،USA

ئــه‌گـه‌ر له‌ ژیـانـت دا ئامانجت نیه‌ ،، بـا یه‌كه‌م ئامـنجت په‌یداكردنی ئامانجێك بێ !

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)


(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

5 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

کەی قەیران ئابوری لەئەوروپا ده‌رکه‌وت، چۆن چاره‌سه‌ر کرا؟


   یەکەم نیشانەی قەیران دەرکەوت و هەستی پیکرا لە ئەوروپا  لەهاوینی  سالی ٢٠٠٧بوو، کە بانکێکی فەرەنسی بە ناوی بی ان بی  پاریباس  کە دووان لە "سندوق الاستسمار" ی خۆی راگرت بە هۆی نەبوون پارە .
لە مانگی ٩ سالی ٢٠٠٩  دا یەکگرتووی ئەوروپا " لاوابوونی گەشە ی "راگەیاند کە  ئەم کەم وکورییەی لە گەشە دا بازارەکانی دراوی  شیواند  ، وکاریگەری کرد سەر بازار بە گشتی .
لە سالی ٢٠٠٨ دا بە روونی دەبینرا کە بازارەکانی وولاتانی ئەوروپی و دراوەی ئەوروپی لە ژیر پەستان دایە .چەقینی  ئابووری  نیشانی دەدا کە ئیسپانیا بەرەو داروخان دەروات ، وە بەرەهەم پیشە سازییەکان کەم بۆۆوە بە رێژوی ١.٩٪ وە بەرهەمی  ئۆتۆمبیڵ  نزم بۆۆوە بۆ  رێژەی ٧.٨ ٪ لە  سالی ٢٠٠٨ .
جەقینی ئابووی هەموو ناچەی یوروی گرتەوە  ، تاکە وولات کە دەیتوانی راپۆرتی ژمارەیی پۆزەتیڤ سەبارەت بە  بەرهەمی ناوخۆ  بدات فەرەنسابوو .
قول بوونەوەی  قەیرانە ئابورییەکان لە ئەوروپا لەسالی ٢٠٠٩ بۆ  ٢٠١٥ خایاند
قەیرانە ئابورییەکان قولتر دەبوونەوە  ، بەتایبەتی لەم وولاتانەی کە  دراویان یوورویان بەکاردەهێنا ، لە ٢٠٠٩ مانەوەی یوروو  بەکارهینانی کەوتو ژیر پرسیارەوە کە وولاتان بەردەوام بن یان واز بینن ،  بەردەوام بوو تا سالی ٢٠١٥.
قەیرانە ئابورەییەکان  زۆر وولاتانی تووش شیواوی کرد  وە بەتایبەتی یونان کە زۆر بە سەختی   کاری تیکرد ، وە جەند جار هاتە سەر ئەوەی کە  ناوجەی یورۆ بە جیبهێلیت . ئەم قەیرانە  دەریخست  کە هەندێک وولاتانی ئەوروپی ژیرخانەی ئابوری خراپ و لاوازیان هەیە بەتایبەتی وولاتانی باشوری ئەوروپا ، وەقەیرانەکان  کاریگەری خراپی بەهیزی هەبوو لەسەریان . وەک یونان ، ئیسپانیا، پۆرتگال و ئیتالیا ،  حالیان زۆر خراپ بوو. ئەم وولاتانە لە سالی٢٠١١  دەستیان کرد بە جاکسازی راستەقینە وە بەجدی کاریان کرد . وە توانیان  دوای جەندها سال خۆیان رزگار بکەن لە قەیرانی ئابووری .
قەیرانی ئابوری ئەمریکاشی گرتەوە ، بەلام حالی ئەمریکا  هیندەی وولاتانی باشوری ئەوروپا خراپ نەبوو .  ئیسپانیا توانی خۆی رزگار بکات  لە سالی ٢٠١٣  وە ئیتالیا توانی خۆی رزگار کات لەسالی ٢٠١١ بە شیوەیەکی موئەقت .وە لەسالی ٢٠١٥ ئیتالیا توانی زاڵ بیت بەسەر قەیرانی ئابورییەکە ی.
ئەم قەیران وایکرد کە ئەوروپیەکان  بۆ جوونیان بگۆرن ، وە  ئابوری  بە پلەیەک دابنێن وەلە هەر کۆر وکۆبوونەوەیەك  دا باس باسی  ئابوری یە وە بە بابەتی پلەیەک دادەنریت . ئەوسالانەی کە ئەوروپا لە قەیران بوو ، زوو زوو کۆبونەوەی نائاسایی ئەنجام دەدرا بۆ کار کردن و رزگار بوون لە قەیرانەکان .
سەرکردە ئەوروپی یەکان بەجدی کاریان کرد بۆ گەرانەوەی متمانە بە یورو  و هەلسانەوەی . شەپۆلی قەیرانی یوورو لە بەرزی و نزمیدا   بوو ، بەردەوامی کێشا تا سالی ٢٠١٥ ، کە یونان بەتەمابوو  یورو بە جیبهێلیت.

جۆن  قەیرانەکە  ئەلمانیا گرتەوە ؟ 

ئەلمانیا لە هاوینی ٢٠٠٧  تووشی  قەیران بوو ،  کە بانکێكی گەورەی ئەلمانیا بە ناوی ئی کەی بی  ئیفلاسی خۆی راگەیاند . ئەمەش وایکرد کە دامەزراوە سەرمایەدارییەکان و بانکەکانی کەش تووشی گرفت ببن. ئەمە کاریگەری  نیگەتیڤی هەبوو بە سەر هاوولاتیان ، کە نەیان دەتوانی قەرز وەرگرن .
وە لە جارەگی یەکەم سالی ٢٠٠٨   دا دەرکەوت کە ئابووری وولات پوج بۆتەوە بە رێژەی ٢.١٪ ، وە  بوجەی گشتی وولات کورتی هێناوە وە ئەمەش لەگەل مەرجی  هاوسەنگی راگرتن لە ناوجەی یوورو نەدەگونجا ،  کە  ئاماژا دەکات کە دەبیت بە گویرەی میساقی  کورت هیانی  بوجەی ناوجەی یوورو بە ریژیی ٣٪  تیپەر نەکات لە ناتج محلی ،  کورتهینانی بوجەی ئەلمانی  یوروی خستە مەترسییەوە .
ئەلمانیا دەستی کرد بە پلانی جکسازی وە کە بە پالپشتی یوروی زەبەلاح ناودەبریت بۆ ئەو دامودەزگا و دامەزراوانەی کە  زەرەرمەند بوون  لە شکانی یورو . هەنگاوەکان دەستیان پیکرد لە ١٣ ئۆکتۆبەر ٢٠٠٨  کە ٤٠٠ ملیار تەرخان کرا بۆ بانکەکان  بۆ ئالوگۆری کردن ، وە ١٠٠ ملیارد  بۆ صندوقی ئیستپمار بۆ  رزگار کردنی  دراو . لە ١٧  ئۆکتۆبەر  ئەم پلانە لە پەرلەمان پەسەند کرا .
لە ٨ مانگی ١  سالی ٢٠٠٩   حکومەت  جوار بەشی بانکی  گەورەی ئەلمانیای بەناو کۆمەرزبانک  بە نیشتمانی کرد بۆ ئەوەی سوود لە پالپشتی مادی حکومی وەرگریت .
لە سالی ٢٠٠٩  وە ئەلمانیا رۆلەکی گرنگی گیرا سەبارەت بە ئابوری و جیگیرکردنی ئابووری ناوجەی یورو . فەرەنسا  رۆلی هەبوو لە دامەزراندنی  صندوقی ئابوری ئەوروپی ،  کە ئەم صندوقە پالپشتی دەکریت لە  دەولەتانی خاوەن  ئابوری بەهیز وە قەرز دەدات بە وولاتانی ئابوری روخاو ، وە کە زۆر بەی وولاتان  قەرزیان لیکرد بۆ بوژانەوەی ئابوری وولاتیان ، کە دواین وولات یونان بوو .
ئەلمانیا  بە وولاتەکی  گەورە و بەهیز دادەنریت لە لایەنی  ئابورییەوە ، وە بەم سالانەی دوایی گفتو گۆ هەبوو سەبارەت بە  ئەوەی ئایا  وولاتە بەهیزەکانی لە بواری ئابوری بەردەوام دەبن لە یارمەتی دانی وولاتەلاوازەکان لە ئابوری لە باشوری ئەوروپا دا. بۆ نموونە  پورتگال و یۆنان .
میرکل رۆلی گرنگی هەبوو  لە دروست کردنی صندوقی دەولی  و  پابەند بوون بە مەرجەکانی دانەوەی  قەرز ، ئەو وولاتەی  نیازی دانەوەی نەبیت ئەوا دەبیت تحملی  ئاکامەکان بکات ، وە نمونەش وولاتی یونان .
ئەلمانیا بۆ ئەوەی خۆی رزگار بکات  ناردنەدەرەوەی زیاد کرد  و هاوردەی لە وولاتانی تر کەم کردەوە ، پشتی بەست بە بەرهەمی خۆمالی زیاتر ..لە ٢٠٠٩ دا بەرهەمی خۆمالی دابەزی لە ئەلمانیا بە ریژەیی ٥.١٪ . بەگویرەی قسەکانی سفارەتی دانمارکی ، کە ئەلمانیا  قەت  ئاوا نەبوو ،   ئابوری ئەلمانی قەت ئاوا تیكجوو نەبوو ... زۆر بەی شارەزاییانی ئەلمانی  ئاماژەیان بەوە دەکرد دەبیت ئەلمانیا بەرهەم زیاد بکات وە  ناردن بۆ دەرەوە زیاتر بیت لە هاوردەکردن ، بۆ بوژانەوەی ئابوریی . بوژانەوەی ئابوریشگێك نی یە کە دەستکەوتی  دەست بە جی بدات بەلکو کاتی دەویت ، ئەلمانیا توانی لە سالی ٢٠١١  بگات بە ئابورییەکی جێگیر . وە گەشەی سەند  ریژەیی گەشەکردن گەیشتە ٣،٣٪  وە ئەلمانیا بەردەوامە لە گەشەکردنی ئابووری ، مەزەندە دەکریت لە سالی ٢٠١٥ بۆ ٢٠١٦ گەشەی بەرێژەی ١،٥ بۆ ٢ ٪ بەرز بێتەوە  وە بەرەو ئاراستەیەکی پۆزەتیڤ هەنگاو دەنێ .

فەرەنسا وقەیران                                       

فەرەنسا زۆر خراپ تووشبوو ، کاتیک کە بانکی گەورەیی فەرەنسا دوو بەشی خۆی راگرت ، ئەم هەالە فەرەنسایی هەژاند لە سالی ٢٠٠٧ دا ... لە ١٣ ئۆکتۆبەر ٢٠٠٨ حکومەتی فەرەنسی دەستی پیکرد بە جاکسازی ، وە  بەلێنی  دا کە دوو شت بکات بۆ خۆ رزگار کرد و رزگار کردنی بانقەکان  کە
حکومەت پێشنیاری کرد بە دانانی ٣٠٠ ملیار یورو  وەک زەمان بۆ قەرزکردن لە بانکەکاندا .
دووەم ٤٠ ملیارد یورو  دانرا لە ئەسهمی شەریکات .
٤ مانگی ١٢ سالی ٢٠٠٨ ئابووری فەرنسا دەستی کرد بە بۆژانەوە وە سەرۆك نیکۆلای سارکوزی ، جەپکێك جاکسازی کەی دانا بە٢٦ ملیار بۆ بوژاندنەوەی ئابوری  بەتایبەتی کەرتی ئیستیپمار . جاکسازییەکان بەردەوام بوون وە  بازاری ئیش گرتەوە وە دەستکاری  تەمەنی تقاعدی کرا لە ٦٠ کرا بە ٦٢ ، وە ئەم جاکسازییانە و جاکسازی کەی تریشی گرتەوە ، کە نارەزایی خەلکی لیکەوتەوە خەلک رژانە سەرشەقام .
هاولاتیان زەرەمەند بوون ، سارکوزی  داوای کرد کە زەکات ( زەریبە) زیاد بکریت لە سەر دەولەمەندان کە بەرێژەی ٣٪ بەرزی کردەوە وە گومرگی خستە سەر تووتن وجگارە و ئەلکحوڵ  وە ماددەی کە .کەجی ئەم جکسازییانە کران و هاوولاتی زەرەرمەند بوون ، لە سالی ٢٠١١  فەرەنسا  بودجەی کورتی هینا  بە ڕێژەیەکی  جاوەروان نەکراو . وە ئەمەش نزم بوونەوەی یوروی لێکەوتەوە  بەرامبەر بە دۆلار .کورتهینانەکە  بەردەوام بوو  کە سالی ٢٠١٢شی  گرتەوە .لە ٢٠١٤ ریژەی بی کاری ١٤٪ تۆمارکرد . حکومەت پلانی جاكسازی  زۆری  خستەروو و بواری جیبەجی کردن  بەلام نەگەیشتتە  باری جێگیر لە ئابوری وە هەولی دامەزراند وئیش دۆزینەوەی داوە بەتایبەتی بۆ گەنجان ، بەلام  پێشکەوتنەکی زۆری بەخۆوە نەبینی، وە مەزەندە دەکریت کە بۆ سالی ٢٠١٥ ئابوری فەرەنسا ببوژێتەوە بە رێژەی ١٪ ، وە هەندێک  بەراستی دا نانێن  وە پیان وایە فەرنسا  ناتوانێ ئەمە بێنیتە دی .

بەریتانیا و قەیرانی ئابوری
                               
بەهوی  شێوان و ناجێگیری بازار،  بانکەکانی بریتانیا  وەستان لە قەرزدان و قەرزدان بە یەکتریش لە سالی ٢٠٠٧ .وە بۆ گەورەترین بانکی بریتانیا زەحمەت بوو کە  قەرز بدات بۆ  خانوبەرە .وە قەرزکردن  لە یەکتریش  زۆر زەحمەت بوو .   خەلکی  دەستیان کرد بە راکێشانی پارەکانیان لە بانکەکان .
بانکی بۆرپرن روك  کە ١٤٠  سالە  هەیە  ، رایگەیاند کە  پالپشتی لە حکومەتەوە وەرگرتووە ، وە لە ٢٢ فبرایر ٢٠٠٨  حکومەت  سەرکردایەتی بانکی وەرگرت.
زۆربەی بانکەکان فرۆشران و، هەندێک بنایە گەورو نرخدار لە رەهن دانران .
لە  ٢٩ سیپتمبەر زەبەلەحی  بریتانی برادفۆردو بینغالی   بە تامیم کردنی بەشیك ، بە مانای قەرزەکانی خانوو بەرە ته‌ئمیم کرد و ، بەشیكی لە بانکەکە فرۆشە بە ستانداری ئیسپانی .


رۆژی 30 سبتمبر، سه‌رۆک وه‌زیرانی به‌ریتانیا، غوردون براون، رایگەیاند کە  سنوری لە قەرزی متمانە پیکراو ی حکومی 35،000-50،000 یورو.

لە 13 تشرین اڵاول، حکومەت رایگەیاند کە ٣ بانك دەبیت یەک بگرنەوە  و کە  خەرجی دەگاتە 37 ملیار جنیه بۆبەیەک بەستنەوەی ٣ بانك  کە ئەوانیش،  رویال بنك أوف سكوتلاند، اتش بی او اس ولویدز TBS.

لە 19 ینایر 2009 و الحكومە پلانیکی کەی خستە روو بۆ بانکە بەیەک بەستروەکانی وولات.  ئەم پلانە زۆری شتی گرتەوە لەوانەش  پیدانی  زەریبە بە حکومەت،  بانکەکان رازی بوون بە پلانەکە .ئەم بییرۆکەیە  ئەوەبوو کە بانکەکان جالاک ببنەوە  وە قەرز بدەنەوە بە کۆمپانیاو  هاوولاتیان .
ئابووری بریتانی لە دەرەوە زۆر  لاواز بوو ، زۆربەی هاوردەکانی وولاتی بریتانیا لەگەل وولاتانی ئەوروپی بوو  ، کە ئەوانیش  زەرەرمەندببوون لە قەیرانی ئابوری .

قەیرانی ئابووری بریتانیا بەردەوام بوو لە سالی  ٢٠١٠ و ٢٠١١، هەروەها  لە فەرەنساش  بەردەوام بوو ، لەگەل کار کردنیش بە پلانەکانی جاکسازی ، هاوولاتیان نارازی بوون داوای جاکسازییان دەکرد ، سفیری دانمارکی لەم  وولاتەدا دەلی ،  خویندنی بالا نرخی بەرز بۆووە ، خەلکێكی زۆر دەرکران لە کارەکانیان کە بە سەدەها هەزار  دەبوو  ،   وە یاسای بیمه‌ی کۆمه‌لآیه‌تی، گۆرا  وە کەم بۆوە .
تا  سالی ٢٠١٢  ئابووری بریتانیا  دەستی کردەووە بە گەشەکردن ، وە لەسالی ٢٠١٤  دا  بەرهەمی  ناوخۆی  بریتانیا گەیشتە ٣٪ تۆمارکرد ، وە بیکاری کەم بۆۆوە بۆ رێژەی ٣،١٪ لە سالی ٢٠١٥ ، وە حکومەت پێشبینی  دەکات کە گەشە و بوژانەوە بگاتە ٢،٥٪ وە گەشەکەمتر  بیت لە سالی ٢٠١٦ بۆ ٢٠١٩.


ولاتی ئیسلندا و قەیران     
                               
ئیسلندا دانیشتوانی کەمە وە وولاتەکی گچکەیە ، ئەم وولاتە تاردەیەکی زۆر  زەرەر مەند بوو ، نرخی دراوی یەن  لە وولاتە زۆر بەرز بۆوە بەرامبەر بە نرخی  سەرفکردنی . وە ئیسلندا پارەیەکی زۆری لە یابان بە قەرز وەرگرتبوو ، ئەم قەرزە  زۆر گران لە سەر ئیسلندا  کەوت .

لە ٧ تشرینی یەکەم ٢٠٠٨ دا ، پەرلەمانی  ئیسلندی پاکیتی رزگارکردنی  ماوە دریژی پێشکەش کرد و جی بە جیکرد  ، وە دەست بەجی یاساکان  کاریان پیکرا . کە  حکومەت  ئەتوانی  دەست لەکاری بانکەکانەوە وەردات ، وە رئیس وزەرای وولات  گووتی ، مەترسی هەیە لە  ئیفلاس بوونی وولات.وە پارەی ئیسلندی لە دابەزین بوو وە نرخی لە دەست دەدا ،  وە وولات تووشی هەلئاوسانی  ئابووری ببوە ،  وە دراوە بیانیەکان لە گەشە دا بوون .

وە ئیسلندا لە پاییزی  سالی ٢٠٠٨ دا دەستی کرد بە تامیم کردنی ٣ بانکی گەورەی ئیسلندی ، وە ٤٠٠ کەسی ناوداری  ئیسلندی کارەکانیان لە دەستدا . جەند بانکێک ئیفلاسی خۆیان راگەیاند ، هەندیک لەم بانکانە ، قەرزی زۆریان لەسەر بوو  بۆ دەرەوەی وولات وە بەتایبەتی بۆ وولاتی یابان.ئەم قەرزانە ٦ جار هیندەی دەستکەوتی ناوخۆ گەورەتر بوون .

رۆژی ١٠  نۆڤەمبەر ٢٠٠٨ ، ئیسلندا داوا  لە ئەوروپا دەکات کە قەرزی بدەنی .لە ٢٦ ینایر ٢٠٠٩، حکومەتی  ئیستقالەی دا .لە مانگی ٢ دا حکومەتی گوازراوەی نوی دەستی بەکار کرد  بە شیوەیەکی کاتی . وە سەرۆکی بانکی مرکزی  دەستی لە کارکێشایەوە ، سەرۆکی نوێ هات ، کە  وایکرد متمانە بگەرێتەوە بۆ کرۆنی ئیسلندی و کار پیکردنی ،  وە پلانی ئەوە بوو کە  سیقە بگەرێنیتەوە بۆ دراوی ئیسلندی و جێگیرکردنی . وە لەگەل گۆرانکاری لە بانکەکاندا  کە بانکەکان ببن بە سەرجاوی پەیداکردنی کار .

ئەم پلانانە وایکرد  کە ئیسلندا  ببوژیتەوە وە بەرەو دەرچوون لە قەیرانی ئابوری هەنگاو بنی ، لە سالی ٢٠١٥  صندوی دەولی  رایگەیان ، پیش قەیرانی  ئابوری ئیسلندا وولاتێک بوو  کە بەرزترین ریژەیی  گەشەسەندنی هەبوو وە کەمترین رێژەیی بیکاری هەبوو ، قەیرانی ئابووری  گۆرانکاری  بەدوای خۆی هێنا وە حالی وولات خراپ بوو ، بەلام ئیستا  بە هۆی پشت بەستن بە  بەرووبوومی ماسی و  گەشتو گۆزار ، توانی ئیسلندا رزگاری بیت لە قەیران  وە حالی بەرەو باشی بروات.

وەزعی دانمارك  لەگەل قەیرانی ئابووری ؟

قەیرانی ئابووری سەریهەلدا کاتێك کە بانکی "  رۆسکیلد" لە مانگی ٨ سالی ٢٠٠٨ د ا یفلاسبوونی خۆی راگەیاند ، کە ئەمە خەلکی تووشی شۆك کرد . دانمارک وولاتێکە خاوەن ئابوری بەهیزە .وە  ٥٠٠ ملیارد کورتهینانی بانکی رۆسکیلد بووە . دوای بانکی رۆسکیلد  بانکی کەی زۆر یفلاسیان راگەیاند کە گەیشتە ٧ بانک. 
هەرلەگەل ئیفلاس بوونی بانکی رۆسکلید  حکومەت دەستی کرد بە پلان  و جاکسازی و بەهانەوە جوونی بانکەکان . وە یەکەم پاکیجی رزگارکەری پێشکەش کرد لە سالی ٢٠٠٨  کە بە ٣٠٠ ملیار  دادەنریت ، کە بەشی بانکەکان بە ٣٥ ملیار دۆلار دادەندریت  بۆ رزگار کردنی بانکەکان لە ئیفلاسکردن .
وە لە مانگی ١ ٢٠٠٩ دا  پاکیجی ٢ پیشکەش کرا لەلایەن حکومەتەوە  کە ١٠٠ ملیار قەرزکرا وە ریگا درا بە بانکەکان ٧٥ ملیار بە قەرز وەرگرن و  ٢٥ ملیار بۆ خانووبەرە و قەرزی خانوبەرە جوو .وە ئەم پاکیجە بۆ ماوەی ٣ سال بوو کە بانکەکان ئەتوانن  قەرزی بکەن .
حکومەت  لە ماوەی قەیرانی ئابورییدا ٦ پاکیچی  بانکی پێشکەش کرد .کە لە ٢٠١١  پاکیجی ژمارە ٥ پێشکەش کرد دوای ئیفلاس کردنی بانکی " ئامە"  وە لە ٢٠١٢  پاکیجی ٦ پیشکەش کرا .

دانمارک  هەر وەک وولاتانی کە  دەستی کرد بە جاکسازی وە گۆرینی  حکومەت کە  وە حکومەتی جەپ حکومی دەکرد وە دوای  لە هەلبژردندا  خەلکی  سۆشیالیان هەلبژارد ، وە پلانەکانی  پارتی سۆشیاڵ سەرکەوتوو تر بوو  بەرەو ئاراستەی  باش رۆیشت .
کۆمپانیا ی زۆر ئیفلاسیان کرد وە ئەوەنیتر  گوستیانەوە بۆ دەرەوی وولات ،  ئەم قەیرانە کاری زۆری کرد سەر  خەلکی خەلکنیکی زۆر لە کارەکانیان  دەرکران وە  رێژەیی بیکاری زۆر بەرزبۆوە کە گەیشتوبوو  ١٢  ٪  وە شەریکە گەورەکان خەلکیان دەردەکرد .خەلك دەستیان کرد بە دەست گرتن وەکەمی سەرفیان ، زەریبە دانرا لە سەر زۆر شت  ئەو کەڵ پەلانەی کە بە زەرەو دانانرین وەك جگەرە و شیرینی  و ئەلکحوڵ  ، بەرزکردنەوەی رێژەی زەرییبە ،  بەرزکردنەوەی "رەبا" کاتی پارە لە بانکەکان قەرز دەکریت ...هتد
لە سالی ٢٠١٥  دا ئابووری دانمارك دەستی کردەوە بە گەشەکردن وە  کەمکردنەوە رێژەیی بیکاری ، دانمارك  دوای زیادکردن و باشکردنی ئەزموونی تاکەکانی کرد ، کە دەبیت تاکی دانمارکی خاوەن شارەزایی  بیت ، وە  دەشبیت پلانی دەستگرتن  بەکار بیت ،  وە دەستگرتن و کەم خەرج کردن هەموو  شارەوانییەکنی گرتەوە ،  پلانی  بەکارهینان  و کەمی خەرجی  هەموو وولاتی گرتەوە .
گرنگی دان بە بەرهەمی ناوخۆ  وە  هاندانی خەلکی کە شت بکرن  لە جوتیاری خۆمان وە بەرهەمی ناوخۆ بکرن  وە پالپشتی بکەن لە  دوکاندارە گجکەکان و شتیان لیبکردن تکۆ ئیفلاس نەکەن .
ئەم پلانانە وولاتی رزگار کرد .

یونان و قەیرانی ئابوری ؟   
                               
یونان تاکە وولاتە کە تائیستا هەر بەردەوامە لە قەیران و نەیتوانییوە خۆی رزگاربکا، حالی گەیشتوتەوە ئەوەی کە بییر کاتەوە دەرجیت لە وەحدەی ئەوروپی . وولاتانی سەرووی ئەروپا زوو خۆیان رزگار کرد لە  قەیران وە  ئەمە  قەیرانی کاتی زیاتری ویست  بۆ وولاتانی  باشووری ئەوروپا کە خۆیان رزگار کەن .
بەلام حاڵ لە یونان ساڵ بە ساڵ بەرەو خراپی دەروات .کورت هینانی  بودجەیی یونانی بە ١٧٧٪ دادەنریت بە بەروردکردنی  لەگەل بەدەست هینانی ناوخۆ ( پەیداکردن )

وە ئەم حکومەتە وەك حکومەتەکانی کە  قەرزی لە صندوقی دەولی وەرگرتووە بەلام لە سالی  ٢٠١٠  دەرکەوت یۆنان ناتوانی  قەرزەکەی خۆی بداتەوە
وە یونان قەرزی زۆری کردبوو لە وولاتانی دەرەوە ، کە  هەموو مەترسی ئەوەیان هەیە کە یۆنان توانای  دانەوەی نە بیت .
وە صندوقی دەولی ناوچەی یورو  قەرزی دا بە یۆنان بە مەرجی  کە حکومەتی یۆنان جاکسازی ئەنجام بدات
پلانەکانی جاکسازی یۆنانی  سەرکەوتوونەبوو ، یۆنان رێژەیی زەریبەی  زیاد کرد  ئەمەش  بووە هۆی  زیادکردنی بیکاری ە ریژەکەی گەیشتە ٢٨٪
لە سالی ٢٠١٥ دا هەلبژاردن کرا وە پارتی سیریزا  سەرکەوت ،  کە سەرۆک وەزیران ئەلکسیس رایگەیاند کە یۆنان ناتوانیت قەرزەکانی بداتەوە  بۆ صندوقی دەولی ناوجەی یورو ، وە دەستی کرد بە راپرسی  وە هاوولاتیان دەنگیان دا دژی دانەوەی قەرزەکان .  یۆنان داوای کرد لە ناوجەی یوروو  کە خۆشبن لە قەرزی یۆنان  بۆ ئەمەش  جەندها  کۆبوونەوە کرا لەگەل  سەرۆکەکانی ناوجەی یوروو و ئەلمانیا .
یۆنان لەگەل ترویکا  ریك دەکەویت لەسەر یارمەتی ئابووری وە لە ٢٠١٥ سەرۆک وەزیرانی یۆنان رایدەگەیەنێت کە دەست لە کار دەکێشیتەوە .وە  داوای هەلبژارند  دەکات کە لە مانگی ٩  ٢٠١٥ دەبی ئەنجام بدریت . دوای وەرگرتنی  یارمەتی ئابوری ٣  یۆنان کەمیک لە قەرزەکانی بۆ بانکی دەولی دەگەرێنێتەوە .
یۆنان تاکو ئیستا  رزگاری نەبووە  وە لەهەولدانە بۆ خۆ رزگار کردن

حاڵی ولاتانی باشوری ئەوروپا لەگەل قەیرانی ئابووری ؟

لە سەرەتایی قەیرانەکانی ئابووری زیاتر باسی  ئیرلندا و  ئیسلندا دەکرا کە  بانکەکان ئیفلاسیان کردووە وە ریژەیی بیکاری  بەرزبۆتەوە  تاکۆ سالی ٢٠١٠ . دوای ئەوە  باس باسی وولاتانی باشوور بوو .کە وەزعی ئابوور  زۆر خراپ بوو هەموو سنورە خەملاندنەکانی بەزاندبوو .بەتایبەتی یۆنان  کە وەزعی زۆر خراپ  وە رێژەیی بیکاری یەکجار بەرزبوو ،  فەرەنسا وئیتالیا  وئیسپانیا  و بۆۆرتگاڵ  رێژەیی بیکاری زۆر بەرزببوە وە کاری کردبوو سەر بژیوی بەتایبەتی  مندالان .بودجەی ئەم وولاتانە خراپترین کورت هینانی تۆمارکردووە .

یونان و پۆرتگاڵ ئیتالیا پارەیەکی زۆریان بە قەرز وەرگرتبوو لە وولاتانی دەرەوە ، کە توانای دانەوەیان نەبوو .وە ئەمەش وایکرد کە بازار بشیویت بە تایبەتی بازاری دراو  وە سیقە بە یووروو  کەم بیتەوە  وە نرخی بشکیت .
وە بۆ ئەوەی یارمەتی ئابوری وەربگیریت لە صندوقی دەولی ناوچەیی یوروو ئەوا دەبوایە ئەم وولاتانە دەست بکەن بە جاکسازی ، ئەمە مەرجی یارمەتیەکان بوو .
ئیسپانیا  خراپترین وولات بوو لە بارەی ئابورییەوە وە قەیرانەکە زۆر بە خراپی کاری تیکردبوو ، بەلام ئەم وولاتە بە هۆی پلانی جکسازییەوە توانی لە سالی ٢٠١٣  خۆی  قورتار کات .ئیسپانیا ٥ سالی لە ناخۆشی و قەیران بەرێکرد .لە سالی ٢٠١٣  ئابوری ئیسپانی بەرەو چاک بوونەوە هەنگاوی نا  وەلە  ٢٠١٥ دا رێژەی گەشەی ٢.٩٪ تۆمارکرد . هەتا ئیستا ئیسپانیا بەتەواوی کیشەی  بیکاری پی جارەسەر نەکراوە  وە بەردەوامە لە هەولەکانی کە رێژەیی بیکاری ٢٣٪ تۆمارکردووە .
پۆرتگاڵ توانی سووودمەند بیت لە یارمەتییە ئبوورییەکانی صندوی دەولی  ناوچەی یووروو ، وە هەولی جاکسازی زۆری دا وە لە سالانی ٢٠١١  بۆ ٢٠١٤ .لەگەل ئەوی کە وولات سەرکەوتنی باشی بەدەست هیناوە لە  جاکسازییەکانی بەلام نەیتواینووە رێژەیی بیکاری  کەم کاتەوە  وە ئەمەش مەترسی  ناجیگیری  ئابووری لیدەکەویتەوە ، وە وولات نەگەیشتووەتە  باری جیگیری وە هیشتا نەیتوانیوو خۆی رزگار بکات ، وە ریژەی گەشەسەند  زۆر لاوازە کە لە سالی ٢٠١٤  ،٠،٩ ٪  ، تۆمارکردووە

ئەوروپا چی یە ؟

لەو کاتەیەوە  کە قەیرانی ئابووری وولاتانی  یەکگرتووی ئەوروپی گرتۆتەوە لە سالی ٢٠٠٨ وە. ئەم وولاتانە دەستیان کردووە بە کار کردن بەیەکەوە تاکو بەیەکەوە  زاڵبن بەسەر گرفتەکان .
ئەم وولاتانە  هەولیان داوا کە  کاربکەن جارێکی کە قەیرانی ئاوا دووبارە نەبیتەوە وە دەبیت  هەولبدەن کە دراوی یوروو جیگیر بیت و لاواز نە بیت .وولاتانی  ئەندام لە یوروو  دەبیت  کاربکەن بۆ بەهیز کردنی یوروو و ئابوری وولاتانی یوروو .
قەیرانە ئابورییەکان وایکرد کە ئەم وولاتانە بخاتە مەترسییە وە،  مەترسی هەلوەشانەوەی ناوجەی یوروو .ئەم سالانەی رابردوو  کارکرا  لە سەر رزگار بوون لە قەیران وە ئیستا دەبیت کار بکریت لە سەر جۆنیەتی خۆ رزگار کردن لە  قەرزەکان و دانەوەیان بۆ بانکەکان .


لە ١٢  ئۆکتۆبەری سالی ٢٠٠٨ ، سەرۆکەکانی   ناوجەی یوروو کۆبونەوەیان سازدا لە پاریس  بۆ تاوتۆی کردنی  قەیرانی ئابووری .وە ئەنجامەکەی دانانی پلانکارێکی هاوبەش ، کە  ناوجەی یوروو  ئەتوانی قەرز دابین بکات و  وە بە زەمانی زیاتر بدات بە بانکەکان .

موفەوەزیەی علیای ئەوروپی پلانی رزگارکردنی خستەروو بۆ ماوەی ٢ ساڵ  بە€ 200000000000
کە پالپشتی ئابوری دەبیت بۆ ٢٧ ئەندامەکەی.

لە ٢٠ ینایر ٢٠٠٩  زۆر بەی وولاتان لە ریکەوتن لەسەر کەمکردنەوە خەرجی گشتی  بۆ ئەوەی گوزەران ئاسایی بکەنەوە ، وە بە هەنگاوی یەکەمی جاکسازی  دانرا .

ئەنجیلا میرکڵ ی ئەلمانی و  نیکولا سارکوزی فەرەنسی لە سالی ٢٠١١  دا ریکەوتنێکیان  کرد کە  بۆ زیادکردنی پێشبرکی لە نیوان وولاتانی ئەندامی یوروو  و بۆ باشترکردنی هاوبەشی ئابووری لە نیوان  وولاتانی ئەوروپی ناوجەی یوروو . ولاتانی ئەوروپی پالپشتی خۆیان راگەیاند بۆ ئەم ریکەوتنە و رازی بوون لە سەر گەشەی ئابوری وجێگیر کردنی .


لە کۆبونەوەی برۆکسێل  سالی ٢٠١٢ کانونی یەکەمەوە ، ٢٥ ئەندام لە کۆی ٢٧ ئەندام ریکەوتن لە سەر ریکەوتنێكی پارەیی کە ریگا بدریت بە ئەندامان یەکگرتووی ئەوروپی  زیاتر  زال بیت  بە سەر ئابوری وولاتە  ئەندامەکان ( دەست خستنە کاروباری ئابوری یەکتری).
ئامانج لە ریکەوتنە ئەوە بو وکە ئەندامانی یوروو بتوانن جاوەدێری یەکتری بکەن وە هەر وولاتێک کە کەمتەرخەمی بکات  و ببێتە هۆی دروست بوونی  قەیران سزا بدریت ،  وە پلانێك دابنریت بۆ  کورتهینانی بودجە  و کورتهینانی  بەگشتی ، وە جۆنییەتی خۆ لادان لەم کورتهینانەوە جارەسەرکردنی .. هتد
ئەم ریکەوتنە دەسەلاتی زیاتری دا بە ریکخراوەکان  وولاتانی ئەندام لە ناوجەی یوروو ، ئەمەش  دەبیتە هۆی ئەوەی کە بانکی مرکزی ئەوروپی  مەرجی( متطلبات) کەی دەبیت هە بیت  بۆ وەرگرتنەوەی  قەرز و سەپاندنی سزا

وەلەم سالانەی دوایید زۆر بەی کارەکانی  وولاتانی ناوجەی یوروو لە سەر یۆنان بوو ،   کە زۆر جار دەگەیشتە ئەوەی کە ناوجەی یوروو بەجێبهیلێت. لە مانگی ٨ ی ٢٠١٥  وولاتانی ئەوروپی  رازی بوون لە سەر پلانە ئابوری رزگارکەر بۆ یۆنان ، کە بە گەورەترین و ٣ یەم دادەنریت وە سیاسەتمەدارانی یۆنانیش رازی بوون .ئەمەش  ریگای بە یۆنان دا کە بمینێتەوە لە یوروو .



وەرگێرانی چیمەن سماقولی

سەرچاوە
(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

ئــه‌گـه‌ر له‌ ژیـانـت دا ئامانجت نیه‌ ،، بـا یه‌كه‌م ئامـنجت په‌یداكردنی ئامانجێك بێ !

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)


(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

6 (دەستکاری کراوە: [email protected] 2016-05-15 15:57:55) Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

رابورت لةسةر بانكى بازركانى لةسةر بشكو قةبالةكانى

7 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

[email protected] نووسی:

رابورت لةسةر بانكى بازركانى لةسةر بشكو قةبالةكانى

سەیریکى بەشى ئابورى بکە بابەتمان داناوە
(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

ئــه‌گـه‌ر له‌ ژیـانـت دا ئامانجت نیه‌ ،، بـا یه‌كه‌م ئامـنجت په‌یداكردنی ئامانجێك بێ !

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)


(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

8 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

سلاو هاوڕییان راپۆرتیکم ده ویت له سه ر چۆن ڕوبه ڕوی قه یرانی دارایی ببینه وه له گه ل ریزم بۆتان

9 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

سەیرێکی بەشی ئابوری بکە بزانە سودی دەبێت بابەتەکانی

ئــه‌گـه‌ر له‌ ژیـانـت دا ئامانجت نیه‌ ،، بـا یه‌كه‌م ئامـنجت په‌یداكردنی ئامانجێك بێ !

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)


(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

10 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

سلاوبه ريزم من راپورتيكم ئه وى له سه ر (سه رهه لداني  شعري هنيشتمان په روه ري  له دياليكته كاني زماني كوردى)

11 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

رابؤرتيكم لةسةر نةوت لة كوردستان

12 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

Raportekm dawet lasar hardu ashkawty jasana w qzqapan

13 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

Raportekm dawet lasar hardu ashkawty jasana w qzqapan

14 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

وه له مردم

15 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

سلاو راپورتيكم ده وي له سه ر شاري هه ولير بيزحمت

16 Share

وه‌ڵام: ڕاپۆرتێکم دەوێ

ھەولێر یان Hewlêr (بە عەرەبی: اربيل). شارێکی دێرینی کوردستانە، ئێستا ناوەندی پارێزگای ھەولێر و پایتەختی ھەرێمی کوردستانە. شاری ھەولێر بە یەکێک لە کۆنترین شارەکانی جیھان دەژمێردرێت کە مێژووی بنیاتنانی دەگەڕێتەوە بۆ ٩٠٠٠ پێش زایین. لە نووسراوەکانی پاشای سۆمەری، سۆلکی ناونراوە بە ئوربیلم، لە نووسراوەکانی بابلی و ئاشووری بە ئەربائیلۆ ناودەبرا، کە بە واتای چوار خواوەند دەھات، لە سەردەمی بابلی شوێنی پەرستنی عەشتار بووە.

لە ھێڵکارییەکی خەتی بزماری ناسراو بوو بە (ئای کشان کلاما) واتە (ماڵی خاتوونی ھەرێمەکە)، ھەروەھا پەرستگایەک بوو بۆ پادشای ئاشورییەکان کە پەیکەرێکی پادشای پانیپاڵ و پەیکەری خواوەندی عەشتار کە لە بڕۆنز دروست کرابوو دۆزراوەتەوە.

بەھۆی گرنگی ئەم شارە، پادشای ئاشوری، سەنحاریب ھەستا بە پەنگاوکردن (خزن) ی ئاو لە تونێل (نۆین) ی دروستکراو بە بەردی مەڕمەڕ، کە لە گوندی مورتکیانی بەستۆڕە دەست پێدەکات تا دەگاتە ھەولێر، کە درێژی ئەم نۆینە (تونێلە) ٢٢ کیلۆمەترە لەژێر زەوی لێدراوە، لەبەر دەرکی ئەم نۆینە سەنحارێب بەردێکی ھەڵکەندراوی بەجێ ھێشتووە و لەسەری نووسراوە (من سەنحاریبم، پادشای ئاشوری، ھەستاوم بە دروستکردنی سێ جۆگەی ئاوی لە چیای خانی بۆ شاری خاتوونە جوانەکە...).

لە دوای ڕاپەڕینەوە لە ساڵی ١٩٩١، ھەولێر بە ھۆی بوون بە پایتەختی ھەرێمی کوردستانی عێڕاق، فراوانبوونێکی خێرای بەخۆوە بینی و بووە یەکێک لە ئارامترین و پاکترین شارەکانی عێڕاق، لەم دواییانە بە پایتەختی گەشتیاریی وڵاتانی عەرەبی ھەڵبژێردرا، گەشتیاران لە ھەموو وڵاتانی دەوروبەرەوە ڕووی تێدەکەن.

ھەولێر یان Hewlêr (بە عەرەبی: اربيل). شارێکی دێرینی کوردستانە، ئێستا ناوەندی پارێزگای ھەولێر و پایتەختی ھەرێمی کوردستانە. شاری ھەولێر بە یەکێک لە کۆنترین شارەکانی جیھان دەژمێردرێت کە مێژووی بنیاتنانی دەگەڕێتەوە بۆ ٩٠٠٠ پێش زایین. لە نووسراوەکانی پاشای سۆمەری، سۆلکی ناونراوە بە ئوربیلم، لە نووسراوەکانی بابلی و ئاشووری بە ئەربائیلۆ ناودەبرا، کە بە واتای چوار خواوەند دەھات، لە سەردەمی بابلی شوێنی پەرستنی عەشتار بووە.

لە ھێڵکارییەکی خەتی بزماری ناسراو بوو بە (ئای کشان کلاما) واتە (ماڵی خاتوونی ھەرێمەکە)، ھەروەھا پەرستگایەک بوو بۆ پادشای ئاشورییەکان کە پەیکەرێکی پادشای پانیپاڵ و پەیکەری خواوەندی عەشتار کە لە بڕۆنز دروست کرابوو دۆزراوەتەوە.

بەھۆی گرنگی ئەم شارە، پادشای ئاشوری، سەنحاریب ھەستا بە پەنگاوکردن (خزن) ی ئاو لە تونێل (نۆین) ی دروستکراو بە بەردی مەڕمەڕ، کە لە گوندی مورتکیانی بەستۆڕە دەست پێدەکات تا دەگاتە ھەولێر، کە درێژی ئەم نۆینە (تونێلە) ٢٢ کیلۆمەترە لەژێر زەوی لێدراوە، لەبەر دەرکی ئەم نۆینە سەنحارێب بەردێکی ھەڵکەندراوی بەجێ ھێشتووە و لەسەری نووسراوە (من سەنحاریبم، پادشای ئاشوری، ھەستاوم بە دروستکردنی سێ جۆگەی ئاوی لە چیای خانی بۆ شاری خاتوونە جوانەکە...).

لە دوای ڕاپەڕینەوە لە ساڵی ١٩٩١، ھەولێر بە ھۆی بوون بە پایتەختی ھەرێمی کوردستانی عێڕاق، فراوانبوونێکی خێرای بەخۆوە بینی و بووە یەکێک لە ئارامترین و پاکترین شارەکانی عێڕاق، لەم دواییانە بە پایتەختی گەشتیاریی وڵاتانی عەرەبی ھەڵبژێردرا، گەشتیاران لە ھەموو وڵاتانی دەوروبەرەوە ڕووی تێدەکەن.


پێرست
١    جوگرافیا
٢    دانیشتووان
٣    مێژووی ھەولێر
٣.١    پێش زایین
٣.٢    دوای زایین و ھاتنی ئیسلام
٣.٣    مێژووی نوێ
٤    کەش و ھەوا
٥    گرنگی ھەولێر
٦    کەلتووری ھەولێر
٧    چایەخانە و قاوەخانە کۆنەکانی ھەولێر
٨    وەرزش
٩    پێشانگە
١٠    ئەمانەش ببینە
١١    پەراوێزەکان
١٢    سەرچاوە دەرەکییەکان
جوگرافیا
شاری ھەولێر دەکەوێتە ناوەڕاستی کوردستانی باشوور. شوێنێکی گرنگ بووە لە کۆنەوە تا ئێستا. زۆربەی ناوچەکانی زەوی بە پیتە بۆ کشتوکاڵ و ئاودێری دەست دەدات. کەشوھەوایەکی چواروەرزەی ھەیە. ھاوینی گەرم و زستانی سارد.

دانیشتووان
زۆربەی دانیشتوانی ھەولێر کوردن، کەمینەیەکی ڕەسەنی جیاواز ھەن کە بە ھەولێری (یاخود (ئەربیلی یان ھەولێری)) دەناسرێن و لە ڕۆژگاری دەسەڵاتی عوسمانیەکاندا لە ناو قەڵای ھەولێر دا ژیاون و زۆربەیان مەئمووری دەوڵەت بوون، ئەمانە لە بەر زۆر ھۆکار زیاتر بەیەکێ لە شێوەزارێکی تورکی ئازه‌ربایجانی قسە دەکەن. بەپێی ئامارەکانی ٢٠١٤ بێت ١٫٧٥ میلیۆن کەس لە ھەولێر دەژین..[١]

مێژووی ھەولێر
مێژووی شاری ھەولێر کۆنە و تائێستا دیار نییە بۆ کەی دەگەڕێتەوە بەپێی گێڕانەوەکان بێت مێژووەکەی بۆ سنووری (٦٠٠٠) ساڵ بەر لە زایینەوە نشینگەیەکی ئاوەدان دەگەڕێتەوە و تا ئەمڕۆش ھەر بەردەوامە.

پێش زایین
لە ساڵەکانی (٢٣٧١ تاوەکوو ٢٣١٦ پێش زایین) بەمەبەستی دەست بەسەرداگرتنی داھات و فرە سامانێتی دەڤەرەکە، پەلاماری ھێرشەکانی سەرگۆنی ئەکەدی گەیشتوونەتە ھەولێر و دەستی بەسەرداگیراوە. دواتر لە ساڵانی (٢١٥٠ تاوەکوو ٢٠٥٠پێش زایین) بووە بە بنکەیەکی سەرەکی لە دەوڵەتی گوتییەکان کە لە نەتەوە دێرینەکانی زاگرۆسن. و لە ساڵانی (٢٠٥٠ تاوەکوو ١٩٥٠ پ. ز) کەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی خانەوادەی سێھەمی ئیمپراتۆریەتی ئووری سوومەرییەوە. لە ساڵی (١٦٠٠ پ. ز) و دواتر کەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی کاشییەکانەوە، کە مەزەندە وایە لە ھۆزە دێرینەکانی کورد بووبن. ھاوکات دەوڵەتی ئاشووریش لە باکوور دامەزرا و چەند ھۆزێکی تری وەکو میتانی و خۆرییەکان دەسەڵاتیان لەو ناوەدا پەیدا کرد لە ناوچەکانی ئاشوور و ھەولێر و کەرکووک لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی میتانییەکاندا بوون.

لە ڕۆژگاری فەرمانڕەوایی ئاشوورییەکانەوە لە (٢٥٠٠ تاوەکوو ٦١٢ پ. ز) ھەولێر لە ئەوپەڕی گەشەسەندن و پێشکەوتنی دابوو، ئەوکاتە پایتەختی ئایینی ئاشوورییەکان و تەختی خوداوەندی عەشتار (عەشتار ئەربیلا) پەرستگای ئاشوورییەکان بووە، ناوی ھەولێر لە نووسراوە مێخیەکانەوە بە شێوەی (ئی کشان کلاما) ھاتووە کە دەکاتە (ماڵی خانمەکەی ھەرێم) کە سەرچاوە و ھێمای سەرکەوتن بووە و (عەشتاری نەینەوا) ش خوداوەندی ئەڤین و ڕابواردن بووە.

ساڵانی (٧٠٥*٦٨١ پ. ز) , لە دوای سەرگونی ئەکەدی سەنحاریبی کوڕی بووە بە فەرمانڕەوا، ئەو پادشایە لە دووری (٢٠) کیلۆمەترەوە لە ڕووباری بەستۆڕەوە ئاوی بۆ شار و قەڵای ھەولێر ڕاکێشاوە، کە بە جۆگەی سەنحاریب ناسراوە و بۆ ئەو سەردەم کارێکی دەگمەن و مەزن بووە. دواتر لە ساڵی (٦١٢پ. ز) ئیمپراتۆریەتی ماد دامەزرا و ھەولێریش کەوتە نێو ئەو ئیمپراتۆرییەتەوە و بووە بە بەشێک لە بنکە و ناوەندی دەسەڵاتی ئەو ئیمپراتۆرییە. دوای ئەمە ھەولێر بووە بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی.

لە ساڵی (٣٣١پ ز) و بە فەرماندەی ئەسکەندەری مەزنی مەکدۆنی و لە شەڕی (ئەربیلا) یان گوگمەلا (Gaugamela) کە ھەڵکەوتەکەی نزیکەی سەد کیلۆمەتر لە ڕۆژاوای ھەولێر مەزەندە دەکرێت نزیک ڕووباری گۆمەلی ناوچەی گۆرانەتی، ئیمپراتۆریەتی یۆنانی بەسەر دارای شای ھەخامەنییەکان زاڵبوون و ھەولێر بووە بەشێک لە مولکەکانی ئەو ئیمپراتۆرییەتە. لە پاش مردنی ئەسکەندەر لە ساڵی (٣٢٣*پ. ز) لە شاری بابل، ھەولێر (تێکڕای عێراق و سووریا) ش کەوتنە ژێر دەسەڵاتی (سلۆقس) کە یەکێک بووە لە فەرماندەکانی ئەسکەندەر، ئەم فەرمانڕەوایە ھەولێری زۆر ئاوەدانکردۆتەوە و خزمەتی کردووە. لە ساڵانی (١٤٨. پ. ز*٢٢٦ز) فارسەکان توانیان بەسەر سلوقییەکاندا زاڵ بن کە بەر لەوکاتە حوکمڕانی ھەولێر بوون، ئەم فارسانە دەوڵەتێکی فیدراڵییان دامەزراند کە لە چەند میرنشینێک پێکھاتبوو وەک میرنشیینەکانی (رەھا (ئورفا),تەدمور، شنگار، حەزەر (ھەترا), دواتریش حەدیاب (ئەدیابین))، ھەولێر گرنگترینی شارەکانی میرنشینی حەدیاب بووە. ئەم میرنشینە (لە نێوان ھەردوو زێی گەورە و گچکە دامەزراوە) میرەکەی (ئیزات) بووە، لە میرە بە ناو و مەزنەکانی فارسان بووە، مافی لەسەرکردنی تاجی بەرز و خەوتنی نێو چوار پایەی زێڕینی ھەبووە، ئەم پلە و پایەی بە خەڵات پێدرابوو لەلایەن پادشا (ئورتەبانی سێیەم), کە ھاوکاریی بووە بۆ گەیشتن بە تەختی پادشایی. ساڵی (٨٣پ. ز) و بۆ ماوەی (١٠) ساڵێک لە ڕۆژگاری (تیگران شا) ی ئەرمەنی ھەولێر کەوتە ژێر ڕکێفی سوپای ئەرمەنەوە.


ساڵانی ١٩٥٨-١٩٥٩ گرتنی هەولێر لەلایەن ئیلخانییەکانی ئیمپڕاتۆری مەغۆل.
دوای زایین و ھاتنی ئیسلام
لە ساڵی ٤٤ زایین ھەولێر بووە پێتەختی ئەدیابین و شاژن ھیلین کە ئایینی جوولەکەیان پەرەو دەکرد. لە دوای چەن پەلامار و ھێرشێکی رۆمانەکان و بەناوبانگترینیان ھێرشی پادشا (کەراکولا) بوو ساڵی (٢١٦٧ز) ھەولێر داگیرکراو، فارسەکانی وەدەرناو لە ناوی بردوون، ئەو پادشایە ستەمکارە ئەوەندە دڵڕەق بوو گۆڕی میر وپادشاکانی فارسەکانیشی ھەڵتەکاندوون، ساڵی (٢٢٦ز) لە ڕۆژگاری (شا ئەردە شێر) ی ساسانی، لە مەدائینەوە پەلاماری ھەولێر درا و، ھەولێر کەوتە ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکان و پەرستگای ئایینی زەردەشتیی لێ درووستکرا.

ساڵی (٦١٢ ز) لەگەڵ ھاتنی سوپای ئیسلام، ساسانییەکان مەدائین و ھەولێر و زۆربەی ناوچەکەیان جێھێشت. ساڵی (١٦ی کۆچی) و لە ڕۆژگاری (خەلیفە) جێنشین (عومەری کوڕی خەتاب) بە فەرماندەی (عوقبەی کوڕی فەرقەد) لەشکری ئیسلام گەیشتە ئەو ھەرێمە و ھەولێر و نەینەوا و زۆربەی ھەرە زۆری ناوچەکانی دەورووبەر کەوتنە ژێر ئاڵای دەوڵەتی ئیسلام. ساڵی (١٣٢ی کۆچی) و لە نزیک ھەولێر و لە شەڕی (زاب) ی یەکلاکەرەوە، عەباسییەکان سەرکەوتن بەسەر ئەمەویەکاندا و ھەولێر کەوتە ژێر فەرمانڕەوایی عەباسییەکانەوە. لە ڕۆژگاری دەسەڵاتدارێتی بوەیھییەکان لە بەغدا (٣٣٣*٤٤٧ی کۆچی) کوردە ھەزبانییەکان توانیان میرنشینێکی بەدەسەڵات لە ھەولێر دابمەزرێنن، ھەولێر لەم سەردەمەدا پێگە و بایەخی شایستەی خۆی وەرگرتەوە و پەیوەندی دۆستایەتی و ئاڵووێری بازرگانیی پتەوی لەگەڵ میرنشینەکانی حەمەدانیەکان و عوقێڵیەکاندا لە موسڵ و شام ھەبوون. ئەم میرنشینە درێژەی کێشا تا ھەڵکەوتنی (عیمادەدینی زەنگی) لە موسڵ لە ساڵی (٥٢١ی کۆچی) کە توانی کۆتایی بەم میرنشینە بھێنێت و تەواوی ناوچەکەی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە. ساڵی (٥٣٩ی کۆچی/١١٤٤ی زایینی) زێنەدینی عەلی کوچک کوڕی بەکتەکین کە فەرمانداری قەڵای موسڵ بوو لە سایەی عیمادەدینی زەنگی، توانی میرنشینێکی سەربەخۆ لە ھەولێرو دەورووبەریدا دابمەزرێنێت و بە میرنشینی بە کتیکی ناسرا. لە ساڵی (٥٦٣ی کۆچی/١١٦٨ی زایینی) زێنەدین عەلی کوچک کۆچی دوایی کردو کوڕە بچووکەکەی (زێنەدین یوسف) دەسەڵاتی وەرگرت، پاشتر لە ساڵی (٥٦٨ی کۆچی/١١٩٠ی زایینی) موزەفەرەدینی گورگە بۆری کوکبری برای بوو بە فەرمانڕەوای میرنشینی ھەولێر، لە سایەی حوکمڕانی میر مزەفەری ئەتابەگ میرنشینی ھەولێر بوو بە بەھێزترین و ناودارترینی میرنشینەکانی ئیسلامی و ئەو پەڕی پێشکەوتن و گەشەی زانستی و ئاوەدانی و دەسەڵاتی ھەبوو، ماوەی حوکمڕانیەتی لە نێوان (٥٨٦ک*٦٣٠ک/١١٩٠ز *١٢٣٣ز) درێژەی کێشا، مزەفەرەدین بەیعەتی دا بە پێشەوای کوردیی سەلاحەدینی ئەیوبی و پتر لێی نزیک بۆوە بە خواستنی (رەبیعە خاتوون) ی خوشکی سەلاحەدین، لە ڕۆژگاری شا موزەفەردەین فەرماندارێتی میرنشینی ھەولێر گەیشتە ئەوپەڕی ھێز و دەسەڵات و تەواوی ناوچەی شارەزوور کەوتنە نێو دەسەڵاتی ئەو میرنشینە کە ھەر لە زێی گەورەوە تا سلێمانی و داقوق دەگرێتەوە. سوڵتان موزەفەر پیاوێکی خێرخواز و زانست پەروەر و دادپەروەرێکی لە خواترس وخزمەتکاربووە، لە رۆژگاری ئەودا یادە ئاھەنگەکانی مەولوودی پێغەمبەر کراوە و شەوانە تا بەرەبەیان چراخان ھەڵکراون و ئاھەنگ و خێروشادی بەردەوام بووە، ھەولێر بووە بە رووگەی زانا و دانا و ھزرەوان و پیاوانی زانست و فەلسەفە و مێژووناسان و دەیان فێرگە و قوتابخانە و فەرمانگەی خزمەتگوزاری و چاودێری کۆمەڵایەتیلەو شارەدا کراوەتەوە، خزمەتێکی زۆری ھەولێر کراوە و ئەو پەڕی ئاوەدانی و پێشکەوتنی بەخۆوەبینیوە، ھەولێر لەو ڕۆژگارەدا لە چەرخی زێڕینیدا بووە. دیاریترین شوێنەوارەکانی ئەو سەردەم منارەی چۆلی و قوتابخانەی موزەفەرییە و بازاڕگاکانی قەیساریەی ھەولێرن.

دوای وەفاتی موزەفەرەدین کۆکبری لە ساڵی (٦٣٠ی کۆچی/١٢٣٣ی زایینی) میرنشینی ھەولێر چووەوە ژێر سایەی خەلیفە موستەنسیر بیلای عەباسی و لە ساڵی (١٢٣٥ی زایینی) لەشکرێکی بە فەرماندەیی (ئەبوفەزیل ئیقبالیشەڕابی) ناردە سەر ھەولێر و داگیری کرد. ھەولێر لە ڕۆژگاری موزەفەردەین و لە دوای وەفاتیشی دوچاری پەلاماری مەغۆلەکان بووە. دواتر لە دوای ڕووخانی دەوڵەتی عەباسی بەدەست مەغۆلەکانەوە، لە ساڵی (٦٥٦ی کۆچی/ ١٢٥٨ی زایینی) ئیتر ھەولێر کەوتە ژێر فەرمانڕەوای مەغۆلەکانەوە. لە ساڵی (١٣٣٧ی زایینی) کەوتە ژێر دەسەڵاتی مەغۆلە ئیلخانییەکانەوە دواتریش جەلائیریەکان. پاشان کەوتە ژێر ڕکێفی فەرمانڕەوایانی قەراقویونلو (کە ئالاکەیان وێنەی بەرخی ڕەشی لەسەر بوو) و ئینجا لە ساڵی (١٤١٠ی زایینی) کەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی ئاق قویونلو (خودان ئالای بەرخە سپی) ئەمانەش لەو ھۆزە تورکمانانە بوون کە لایەنگر و جێگرەوەی مەغۆلەکان بوون.

ساڵی (١٥٠٨ی زایینی) کەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی سەفەوییەکان، تا شکانی سوپای فارس لە بەرامبەر ھێرشی سوپای سوڵتان سەلیمی دووەمی عوسمانلی. ساڵی (١٥١٤ی زایینی) لە دوای شەڕی چالدێران و سەرکەوتنی لەشکری سوڵتان سەلیمی دووەمی عوسمانلی، ھەولێر و ئینجا ھەموو عێراق کەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانلییەوە. حوکمڕانی ھەولێر بۆ ماوەیەک بە فەرمانی سولتانی عوسمانی درا بە میر حوسێن داسنی میری شێخان. دواتر میرانی سۆران بوون بە حوکمران. دوای ١٨٨١ لە دەورانی سوڵتان عبدالمجید ھەولێر بوو بە سنجاق (لیوا) لە سنووری ویلایەتی موسل و یەکەم شارەوانی تێدا دامەزراو و فەرمانگەی تاپۆ و گومرگ پێکھێنران تورکی عوسمانی کرا بە زمانی ڕەسمی لە دەزگاکانی دەوڵەت. ئەم ھەرێمانە تاساڵی (١٩١٧ی زایینی) لەژێر دەسەڵاتی عوسمانلییەکان مانەوە.



مێژووی نوێ

لە سەردەمی عوسمانلییەکان ھەولێر قەزایەک بووە سەر بە لیوای موسڵ، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆ ناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لە سەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لە لیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لە قەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کە ئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری ڕامیاری بووە لە ھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە پارێزگا ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە، لە پەرتووکی (دوو ساڵ لە کوردستان) کە بیرەوەرییەکانی خۆیەتی ئاماژە بەوەدەکات ھەولێر ڕۆژی (١/١١/١٩١٩) بووەتە پارێزگا و بەگوێرەی ئەم کتێبە بێت (دەبلیۆ-ئار-ئێچ) یەکەم پارێزگاری ھەولێر بووە لەپاش نەمانی دەسەڵاتی عوسمانلییەکان، بەڵام دووای پێکەوەنانی دەوڵەتی عێراق و لکاندنی کوردستان بەعێراقەوە کەسانی شارەکە یان عێراقی ئەو پلەیان وەرگرتووە.

لە دوای ھەڵگیرسانی شەڕی جیھانیی یەکەم و لەپاش پەیمانی سایکس*پیکۆ و لە بەھاری ساڵی (١٩١٦ی زایینی) بە فەرماندەیی لیوا (پاراشۆف) ھێزەکانی ڕوسیای ھاوپەیمانی لە ڕێگەی خانەقین و ورمێ بە مەبەستی داگیرکردنی بەغدا ڕەواندزیان داگیر کرد. پاشان بەھۆی ھەڵگیرسانی شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ڕوسیا لەو ھەرێمە کشانەوە. ساڵی (١٩١٨ی زایین) و لەدوای داگیرکردنی بەغدا لەلایەن ئینگلیزەوە ھەولێر کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئینگلیز و کاپتن ھای بوو بە حوکمڕانی ھەولێر. بەلام ڕەواندز دووبارە کەوتەوە دەست ھێزی عوسمانیەکانەوە بۆ دوو ساڵ بووە پێگەی سەربازی ئەفسەرێکی تورک بە ناوی ئۆزدەمیر. ساڵی (١٩٢١ی زایین) لە دوای دروستبوونی حکومەتی عێراق و لکاندنی کوردستانی باشوور بە دەوڵەتی عێراق، ھەولێر کرایە موتەسەرفییەت و (ئەحمەدە فەندی عوسمان) یەکەم موتەسەریف (پارێزگار) ی ھەولێر بووە. ساڵی (١٨٥٨ی زایینی) شارەوانی ھەولێر دامەزراوە و یەکەم سەرۆکی شارەوانی (حاجی ئەحمەد ئاغای عەبدولوەھاب) بووە.

لە ساڵی ١٩١٨ز سوپای بەریتانیی ھاتە ناو شاری ھەولێر. دواتر لە ساڵی ١٩٢٥ ھەولێر کەوتە ژێر دەسەڵاتی قەزائی بەغدا. لە ساڵی ١٩٧٤ ھەولێر بوو بە پایتەختی حوکمی زاتی کوردستان. لە ساڵی ١٩٩١ پاش شکانی سوپای ڕژێمی بەعس و کشانەوەیان لە ناوچەکانی کوردستان،ھەولێر بوو بە پایتەختی کوردستانی عێراق. ساڵی ٢٠١٤ز لە ئێستادا ھەولێر بووە بە پایتەختی گەشتیاریی وڵاتانی عەرەبیی و لە سەرجەم وڵاتانەوە ڕوو لە ھەولێر دەکرێ بەمەبەستی گەشت و بازرگانیی.

ئــه‌گـه‌ر له‌ ژیـانـت دا ئامانجت نیه‌ ،، بـا یه‌كه‌م ئامـنجت په‌یداكردنی ئامانجێك بێ !

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)


(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

په‌یام [ 16 ]

په‌ڕه‌ 1

ده‌بێت چوونه‌ژووره‌وه‌ یان به‌ ئه‌ندامبوون بۆ ئه‌وه‌ی بتوانیت وه‌ڵام بنووسیت

بابەتى نوێ هەیە. بابه‌تی نوێ نییه. بابه‌تی داخراو. بابه‌تی هەڵواسراو. بابه‌تی هەڵواسراو و داخراو. بابه‌تی گواستراوە.

پله ی ئه ندامان


Currently used extensions: online_plus, thanks, favorite_topic, show_links_blank. Copyright © 2008 PunBB

ڕووکارى Kurdish_Green لەلایەن KarDo

دواین 10 بابەت
بنەماکانى زانستى بەرێوەبردن| داڕشتنی فۆرم و کارپێکردنی بە PHP| دراما دۆبلاژەکان لێرە سەیر بکەن| هەر درامایەکی کۆریت دەوێ داوا بکە .| ده ستکار| کۆمەڵێک خواردن لە کاتی دڵەکزێدا نابێت بچیت بەلایدا| ئەگەر بزانی مێوژی ڕەش چەند بەسوودە به‌رده‌وام ده‌یخۆیت.| هه ر رابؤرتيكت ده وئ داوا بكه| 500 ستایلی فۆتۆشۆپ| فێرکاری دروسکردنی سایت لەبلۆگەر|