راپۆرت لەسەر زمانى کوردى (په‌ڕه‌ 1) - خوێندن و خوێندکاران - ¨°o.O (مــه‌كــۆی زێــریــن) O.o°¨
banner

تۆ له‌ ژووره‌وه‌ نیت. تكایه‌ بچۆژووره‌وه‌ یان خۆت تۆمار بكه‌.

ئـــــاگـــاداری.... به رێزان له كاتى رودانى هه ركيشه يه ك يان بابه تيكى ناشياو له ناو مه كۆ ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌به‌ران ئاگادار بکه‌نه‌وه‌ ...يان ئيميل[email protected]


نازناو:  وشه‌ی تێپه‌ڕبوون:  چوونه‌ژووره‌وه‌  |  به‌ ئه‌ندامبوون

په‌ڕه‌ 1

ده‌بێت چوونه‌ژووره‌وه‌ یان به‌ ئه‌ندامبوون بۆ ئه‌وه‌ی بتوانیت وه‌ڵام بنووسیت

RSS ی بابه‌ت

په‌یام [ 1 ]

1 Share

بابه‌ت: راپۆرت لەسەر زمانى کوردى

http://bot.gov.krd/sites/default/files/styles/basic_main_image/public/454711232014_Kurdish_girl_blackboard.jpg?itok=pipDzsgh
کوردی، یاخود 'زمانی کوردی' وه‌کو کورد خۆی ناوی ده‌بات ( له‌ بنه‌ڕه‌ت کرمانجی یه‌) زمانی گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ی کورده‌ له‌ باکووری ڕۆژئاوای ئاسیا. له‌ ڕووی بنه‌ما زمانییه‌کانه‌وه‌ به‌شێکه‌ له‌ زمانه‌ هیندۆ- ئه‌وروپپیه‌کان و به‌شێکی سه‌ره‌کیشه‌ له‌ زمانه‌ ئێرانییه‌کان (کوردی له‌ خانه‌ی سێهه‌مه‌، له‌دوای فارسی و په‌شتوو)

نووسینی کوردی،‌ به‌ پێی ئه‌و ووڵاته‌ی که‌ کورد تێیدا ده‌ژین، به‌ ڕێنووسی عه‌ره‌بییه‌ (له‌ زۆرینه‌ی ووڵاته‌ موسلمانه‌کان) و به‌ ڕێنووسی لاتینییه‌ (به‌ شێوه‌یه‌کی سه‌ره‌کی له‌ تورکیا و هه‌روه‌ها له‌ ئه‌رمینیا، ئازه‌ربایجان و پاشماوه‌ی هه‌ندێك له‌ ووڵاتانی یه‌کێتی ڕووسیای له‌ناوچوو). به‌ ھۆی ئه‌وەی کە کورد لە ژێر دەستەڵاتی عوسمانی ئێرانی  بوون و ڕێنووسی فه‌رمی ئه‌م دوو زلهێزه‌ ئه‌لفوبێ-ی عه‌ره‌بی بوو، کوردیش تا پێش سییه‌کانی سه‌ده‌ی ڕابووردوو تەنها ئه‌لفوبێ-ی عەرەبی بۆ ڕێنووسی کوردی بەکاردەھێنا. له‌ تورکیا، له‌ دوای به‌فه‌رمیکردنی ڕێنووسی لاتینی بۆ زمانی تورکی ( له‌ سالی 1923 له‌سه‌ر خواست و وویستی ئه‌تاتوورك‌)، زمانناسی کورد‌ جه‌لاده‌ت عه‌لی به‌درخان  له‌ ساڵی 1923 ڕێنووسی لاتینی، له‌ تورکیا، بۆ زمانی کوردی داھێنا.

کوردی ته‌نها له‌ عێراق به‌ زمانێکی فه‌رمی داندراوه‌، له‌ پاڵ زمانی عه‌ره‌بی، ئه‌مه‌ش به‌ پێی ده‌ستووری عێراقی نوێ له‌ 2005. به‌ڵام له‌ هه‌رێمی کوردستان- عێراق کوردی زمانی سه‌ره‌کییه‌ و له‌ پێشی عه‌ره‌بیه.‌

هه‌روه‌کو جیاوازی له‌ ژماره‌کانی سه‌رژمێری کورد هه‌ن، ئاوهاش له‌ ژماره‌ی کورد هه‌ن که‌ به‌ کوردی بدوێن. به‌ڵام زۆرینه‌یان ژماره‌ی ئه‌و کوردانه‌ی که‌ به‌ زمانی کوردی ده‌دوێن له‌ نێوان 35 – 45 ملیۆن کورد مه‌زه‌نده‌ ده‌که‌ن. به‌ڵام لێره‌دا‌‌ ژماره‌یه‌کی هه‌ره‌ زۆر له‌ کورد ناژمێردرێن که‌ ناتوانن به‌ زمانی کوردی بدوێن، له‌به‌ر ڕێپێنه‌دانیان بۆ‌ دواندن به‌ کوردی یان فێربوونی‌، یان به‌ زۆر فێرکردنیان بۆ زمانێکی تر، که‌ چه‌ند هۆیه‌کی سیاسی له‌ پاڵه‌وه‌یه‌‌.

هه‌روه‌کو زمانه‌کانی تر، کوردیش چه‌ند شێوه‌زارێكی هه‌یه‌ که‌ کورد له‌ کوردستانی ئه‌م ووڵاتانه پێی ده‌دوێن: له‌ تورکیا (نزیکه‌ی 20 ملیۆن)، ئێران ( نزیکه‌ی 10 ملیۆن)، عێراق ( نزیکه‌ی 7 ملیۆن)، سوریا ( نزیکه‌ی 3 ملیۆن) و ئه‌رمێنیا و ناوچه‌کانی ده‌ورووبه‌ری ( نزیکه‌ی ملیۆنێك)‌.

له‌به‌ر ئه‌م هه‌موو هۆیه‌‌ کاریگه‌رانه کورد هێشتا نه‌بۆته‌ خاوه‌نی زمانی ئه‌ده‌بی یه‌کگرتووی خۆی، هه‌روه‌کو له‌ عه‌ره‌بی و ئینگلیزی ده‌یبینین. نیشانه‌ دیاره‌کانی ئه‌م دیارده‌یه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نه‌بوونی قه‌واره‌یه‌کی سیاسی کوردی یه‌کگرتوو، شان به‌ شان له‌گه‌ڵ ترسی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی که‌ کوردستان به‌سه‌ریان دابه‌شکراوه‌، ‌که‌ زمانێکی یه‌کگرتوو درووست نه‌بێت. به‌مه‌ش په‌کگرتنی کورد پته‌وتر ده‌بێت و ئه‌مه‌ش له‌وانه‌یه‌ یه‌کگرتنی کورد له‌ ناو قه‌واره‌یه‌کی سه‌ربه‌خۆ ئاسان بکات.

له‌ کوردی چه‌ند شێوەزارێکی سه‌ره‌کی هه‌ن که‌ زۆر و که‌م جیاوازییان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ یه‌کتر. زمانناسانی تایبه‌ت له‌ سه‌ر چۆنیه‌تی جیاکردنه‌وەی ئه‌م شێوه‌زارانه‌ یه‌کده‌نگ نین. به‌ڵام زۆبه‌یان کوردی به‌سه‌ر سێ به‌شی سه‌ره‌کی دابه‌ش ده‌که‌ن:

شێوه‌زاری باکووری: ئه‌م شێوه‌زاره‌ به‌ کرمانجی نێو ده‌برێت. هه‌ره‌ زۆرینه‌ی کورد له‌ تورکیا، سوریا و باکووری کوردستان-عێراق به‌م شێوه‌زاره‌ ده‌دوێن. ژماره‌ی ئه‌و کوردانه‌ی که‌ به‌م شێوه‌زاره‌ ده‌دوێن له‌ ژماره‌ی هه‌موو کوردانی تر زۆرترن که‌ به‌ شێوه‌زاره‌کانی تر ده‌دوێن.

شێوه‌زاری ناوه‌ڕاست: ئه‌م شێوه‌زاره‌ به‌ 'سۆرانی' نێوده‌برێت. ‌ئه‌م نێو لێنانه‌ش نه‌ریتێکی هه‌ڵه‌یه، چونکه ئه‌م شێوه‌زاره‌ بۆ‌ ناوچه‌ی سۆران‌ ‌ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ له‌ کوردستان- عێراق، که‌ تیایدا ئه‌م شێوه‌زاری کرمانجی ناوه‌ڕاسته‌ به‌کارده‌هێنن. ئه‌م شێوه‌زاره‌ بریتییه‌ له‌ زمانی فه‌رمی باوڕپێکراو له‌ کوردستان- عێراق. ئه‌م شێوه‌زاره‌ له‌وانی تر به‌ناوبانگ تره، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زۆرینه‌ی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی کوردی به‌م شێوه‌زاره‌ نووسراون. ئه‌و کوردانه‌ی که‌ به‌م شێوه‌زاره‌ ده‌دوێن له‌ چه‌ند ناوچه‌یه‌کی پێکه‌وه‌ به‌ستراوو له‌ ناوه‌ڕاستی کوردستان جێنشینن، و دابه‌ش ده‌بن به‌سه‌ر عێراق و ئێران. ‌ 

شێوه‌زاری باشووری: ئه‌م شێوه‌زاره به‌ ' ڵووڕی' ده‌ناسرێت. ئه‌م نێولێنانه‌ش به‌هه‌ڵه‌ هاتووه‌، چونکه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نێوی ناوچه‌ی ڵورستان که‌ ده‌که‌وێته‌ خاکی کو‌ردستان- ئێران-وه‌. ئه‌و کوردانه‌ی که‌ به‌م‌ شێوه‌زاره ده‌دوێن له‌ ناوچه‌یه‌کی لێکدانه‌بڕاو ده‌ژین له‌ خاکی کوردستانی نێوان عێراق و ئێران. ‌ ‌ ‌
بێجگه‌ له‌م سێ شێوه‌زاره‌ سه‌ره‌کییه‌، دوو شێوه‌زاری تریش هه‌ن که‌ بریتین له‌ زازا (تایبه‌ت به‌ که‌مینه‌ی کوردی زازا له‌ تورکیا) و گۆرانی، که‌ هه‌ورامییه‌کان له‌ خوارووی کوردستان پێی ده‌دوێن.

هه‌ندێك له‌ چاودێران ئه‌م دوو شێوه‌زاره‌ پۆلێن ناکه‌ن له‌ناو شێوه‌زاره‌ زمانه‌وانییه‌کان، به‌ڵکو به‌ شێوه‌زاری تایبه‌ت به‌ نیمچه‌- ڕه‌گه‌زی دایده‌نێن، که‌ ئه‌وانه‌ی پێیده‌دوێن به‌ بڵاوی له‌ ناوچه‌ کوردییه‌کان جێنشینن.‌ به‌لام ئه‌مه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی بیر و ڕای کوردانه‌ که‌ هیچ جیاوازییه‌ك نابینن له‌ به‌کارهێنانی ئه‌م شێوه‌زاره‌یان


خزمایه‌تی و په‌یوه‌ندی زمانه‌کان
له‌مێژووی رابردووی مرۆڤ، ئه‌فسانه‌ی برجی بابێل (له‌ئینجیلی عیسا ئاماژه‌ی پێدراوه‌) که‌ وه‌ک هۆکاری سه‌ره‌کی لێک هه‌ڵاواردن و دابڕانی زمانه‌کان سه‌لمێندرابوو، راستیه‌کی مێژوویی زمانناسی پشت راست ده‌کاته‌وه‌ که‌، له‌ لایه‌که‌وه‌ دووربوونی خه‌ڵکانی هاوزمان، زاراوه‌وزمان گه‌لی جیاواز پێک دێنێت و له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌، زۆرێک له‌ زمانه‌کانی ئه‌وڕۆیی که‌ ده‌سته‌به‌ر کراون له‌بنچینه‌دا هاوریشه‌ن(cognate(

راستیه‌کی دیکه‌ش هه‌یه‌ که‌ هه‌رچی ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ دواوه‌، خزمایه‌تی و لێک نزیکبوونی زمانه‌کانی یه‌ک بنه‌ماڵه‌ زیاتر ده‌بێت؛ بۆ نموونه‌، نزیکایه‌تی زمانی فارسی کۆن له‌گه‌ڵ کوردی کۆن زۆر زیاتر و به‌رچاوتر له‌ فارسی نوێ ده‌گه‌ڵ کوردی ئه‌وڕۆیه‌، هه‌میسان پپوه‌ندی و نزیکایه‌تی نێوان ئاڵمانی کۆن و زمانه‌کانی دیکه‌ی بنه‌ماڵه‌ی هیند و ئورووپایی گه‌لێک زه‌قتر و سه‌رنج راکێشتره‌ تا لێکچوون و په‌یوه‌ستی زمانی ئاڵمانی ئه‌وڕۆ به‌رامبه‌ر به‌ زمانه‌کانی دیکه‌ی سه‌رده‌م.

تایبه‌تمه‌ندی زمانی کوردی
ئه‌گه‌رچی به‌ شێوه‌یه‌كی ئاكادێمی و رێكوپێك له‌سه‌ر زمانی كوردی و مێژووی زمانه‌كه‌مان كاری  پپویست نه‌كراوه‌، به‌ڵام توێژینه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ی زمانی زگماكی یا خود ریشه‌ و هۆوییه‌تی زمانی نه‌ته‌وه‌ییمان، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش زانیاری و ناسینی زمانه‌كه‌مان، ئه‌ركی پپویستی سه‌رشانی هه‌موو لایه‌كه‌. له‌ ده‌سپێکی ته‌وه‌ری زمانی کوردی و به‌ر له‌هه‌موو شتێک، ئه‌م پرسیارانه‌مان بۆ قووت ده‌بنه‌وه‌ که‌ پێویسته‌ له‌سه‌ریان بدوپێن، هه‌رچه‌ند بڕینی ئه‌و رێگه‌یه‌ گه‌لێک دژواره‌ و سنووری زمانی کوردی وا به‌ ئاسانی ده‌سنیشان و دیار ناکرێت.

زمانی كوردی له‌ چی و له‌ كوێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌؟ ئاخۆ شوێن و خولگه‌یه‌کی بۆ سه‌رهه‌ڵدان هه‌بووه‌؟ ئایا زمانی كوردی زمانێكی سه‌ر به‌ خۆیه‌؟ ئایا زمانی كوردی زاراوه‌ و دیالێكتێكی ئاڵۆز و بێ قه‌واره‌ی زمانگه‌لی تر وه‌ك فارسی كۆن له‌ژمار دێت؟ ئایا بۆ مسۆگه‌ركردنی كۆن بوون و ره‌سه‌نایه‌تی زمانی كوردی هیچ به‌ڵگه‌ و خوێندنه‌وه‌یه‌ك له‌ ئارا دایه‌؟ یان ئه‌و زمانه‌ له‌ ئاسمانه‌وه‌ به‌ربۆته‌وه‌؟ یان زمانی جن و دێوه‌ زمه‌یه‌؟ و گه‌لێك پرسیاری تر …

دیاره‌ ئێمه‌ ده‌بێت ئاگادار بین كه‌ تۆژینه‌وه‌ و توێکاری له‌سه‌ر كه‌ره‌سه‌ و مێژووی زمان، پرۆسه‌یه‌كی زۆر چه‌توون و گه‌لێك گرینگه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ نابێته‌ هۆی ئه‌مه‌ كه‌ واز له‌ دراسه‌كان و لێكۆڵینه‌وه‌ بێنین و به‌و شێوه‌یه‌ ته‌مه‌ڵی و ناته‌وانی یا خود نه‌زانی خۆمان له‌ ژێر لێڵ و سه‌خت بوونی ئه‌و رێگه‌ و پێگه‌یه‌ بشارینه‌وه‌، تا به‌م جۆره‌ بۆ كه‌مته‌رخه‌می و نه‌زانی خۆمان ده‌لیل داتاشین. بۆ روون كردنه‌وه‌ی ئاخێزگا و شوناس و ره‌سه‌نایه‌تی زمانی كوردی ده‌توانین پشت به‌و خاڵه‌ بنه‌ژه‌تیانه‌ ببه‌ستین:

۱- پاشماوه‌ و ئاسه‌واره‌ دپرینه‌كان
۲- په‌ڕتووك و تۆمار و كتێبه‌ كۆنه‌كان
۳- كتێبه‌ مێژووییه‌ كۆنه‌كان
۴- ئاوڕدانه‌وه‌ بۆ سه‌ر به‌رهه‌م و بۆچوونه‌كانی گه‌ڕۆك و رۆژهه‌ڵات ناسه‌كان
۵- كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ زانستی زمانناسانی و لێکسیکۆلۆژی له‌مه‌ڕ شیكردنه‌وه‌ی ریشه‌ و ستروكتۆر و بنچینه‌ی زمانی كوردی
۶- مێژوو ناسه‌كان و پسپۆڕانی زانستی زمان
۷- شیکردنه‌وه‌ی ماک و ریشه‌ی ووشه‌کان له‌ باری ئیتمۆلۆژی

بێشك نه‌ته‌وه‌ی كورد خاوه‌ن زمانی تایبه‌تیی و دێرینه‌ی خۆیه‌تی و هه‌زاران ساڵه‌ به‌و زمانه‌ ده‌په‌یڤی. ئاشكرایه‌، هه‌ر چه‌شنه‌ باس و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك ده‌رباره‌ی مێژووی زمانی كوردی په‌یوه‌ندیه‌كی نزیكی به‌ چاوخشاندن و پێداچوونه‌وه‌یه‌كی ورد بینانه‌ی به‌ مێژووی كورد و كوردستانه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌ر بۆیه‌ش به‌ پێویستیه‌كی سه‌ره‌كی ده‌زانین، پێش هه‌ر دوان و گریمانه‌یه‌ك سووكه‌ ئاوڕێك بده‌ینه‌وه‌ سه‌ر مێژووی كورد و جوگرافیای كوردستان و كورته‌ باسێك له‌و باره‌وه‌ بێنینه‌ ئاراوه‌. هه‌ر چه‌نده‌، دنیای به‌ربڵاوی ئێمه‌ی مرۆڤ گه‌ل، گه‌لێك كۆنه‌ و رابردوویه‌كی دێرین و نه‌زانراوی هه‌یه‌، به‌ڵام به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و تاوتوێ كردنی شتوومه‌ك و ئاسه‌واره‌كانی سروشتی و ناسروشتی، هه‌روه‌ها پشکنینی ئاسه‌وارناسی و گه‌ل ناسی، له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ش به‌راوردكردنی قاڵبی ئێسقانی بوونه‌وه‌ر و ئینسانه‌كانی دێرین و ته‌مه‌ن و شوێنیان، زانایان و پسپۆڕان به‌ هێنانه‌ ئارای گریمانه‌ و به‌ڵگه‌ و داكۆمێنت، زانیاریه‌كی به‌رچاویان وه‌ده‌س هێناوه‌ و مێژووی نه‌ته‌وه‌ی كورد و ئاریه‌كانیش داگر و هه‌ڵگری ئه‌و شرۆڤه‌ و بۆچوونه‌ی سه‌روو ده‌بێت. به ‌وته‌ی ده‌قه‌کانی ئاڤێستا و به‌ گوێره‌ی به‌ڵگه‌ دۆزراوه‌کان و راده‌ربڕینی زانایانی مێژوو، له‌ سه‌رده‌مێكی نه‌زانراو، نه‌ته‌وه‌ی ئاریاییه‌كان، له‌ وڵاتێكی سارد و سه‌هۆڵبه‌ندانه‌وه‌، به‌ره‌و رۆژهه‌ڵاتی ناوین، واته‌ كێوه‌كانی زاگرۆس كۆچیان كردووه‌. پاشان له‌ داوێنی زاگرۆسه‌وه‌ به‌ره‌و ده‌شت و بانی ئێران و گشت ناوچه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و جه‌مسه‌ر و ناڤگه‌ی رووباره‌كانی دیجله‌ و فوراته‌وه‌ چه‌ندین كۆچی تریشیان بووه‌. به‌ره‌ به‌ره‌ له‌ گۆڕه‌پانی مێزوپۆتامیادا له‌ ژێر ناوی جیاواز بڵاو بوونه‌ته‌وه(دوکتۆر کونتنا، نامیلکه‌ی ڤێدیداد- عه‌لائه‌ددین سه‌جادی، مێژووی ئه‌ده‌بی کوردی،۱۳۷۱). به‌ گشتی ده‌توانین هۆزه‌کانی کورد، که‌ زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری زانایان و مێژووزانه‌کانی بیانی و خۆیی  له‌ سه‌ری ساغ بوونه‌ته‌وه‌ و راکۆکی و یه‌کگرتوویان هه‌یه‌ به‌م جۆره‌ پۆلێن بکه‌ین. هۆزه‌کانی کورد بریتی بوون له‌ حه‌وت هۆزی سه‌ره‌کی که‌ له‌‌و نیشتمانه‌ی که‌ به‌ کوردستان ناوزه‌د ده‌کرێ بڵاوبوونه‌ته‌وه‌.

یه‌که‌م: گوتی(جودی) یان ئاراراتی
دووه‌م: لۆلۆ
سێهه‌م: میتانی
چواره‌م: سیره‌تی یان کورتی به‌مانای دڕنده‌ و ئازاردانی خه‌ڵکی ناویان ده‌رکردوه‌ له‌ زمانی هه‌ورامی دا سیره‌ت واته‌ دڕك.
پێنجه‌م: کاردۆخی یان کاری
شه‌شه‌م: گوتی و هۆری
حه‌وته‌م: سۆبارتۆ یان کاسی
هه‌شته‌م: ماد.

زمانناسان، زمانی ئه‌و هۆز و گه‌له‌ ئاریاییانه‌ كه‌ به‌ره‌و مێزوپوتامیا و ئورووپا كۆچیان كردووه‌، به‌ بنه‌ماڵه‌ی هیند و ئورووپایی ناودێر ده‌كه‌ن. له‌ که‌واندا پپویسته‌ بڵێین که‌، زمانی هیند ئه‌ورووپایی خۆی له‌ خۆیدا زمانێكی تایبه‌ت و زاراوه‌یه‌كی پوخت و تاك و سه‌ربه‌خۆ نییه‌، به‌ڵكوو هه‌موو ئه‌و زمان و زاراوه‌گه‌له‌ كه‌ له‌ وڵاتانی ئێران، هیند، ئورووپا و… قسه‌یان پێ ده‌كرێت به‌ بنه‌ماڵه‌ی، هیند و ئه‌ورووپایی ده‌ناسن، ده‌گونجێ بڵێین، بنزمان و دایكی گشت زمانی ئاریایه‌كان له‌ قه‌ڵه‌م دراوه‌. توماس یۆنگ زمانی بنچینه‌یی و دایكی له‌ ژێر ناوی هیند و ئورووپایی ده‌سنیشان كردووه‌، پاشان ئێچ ماكس مولێر (۱۸۶۱) هه‌موو ئه‌و خه‌ڵك و نه‌ته‌وه‌یانه‌ی كه‌ به‌ زمانی هیند و ئه‌ورووپایی قسه‌یان ده‌كرد به‌ ئاریایی ناوزه‌نگی کردوون.


چه‌ندین هۆكاری جۆراوجۆر هه‌یه‌ كه‌ سه‌به‌بی جیاوازی نێوان زاراوه‌كانی زمانی كوردی یاخود شێوه‌ و جۆری ده‌ربڕینی زاراوه‌یی، پێكدێنێت، له‌سه‌ر ئه‌و ئاسته‌ ده‌توانین ئاماژه‌ به‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ بكه‌ین:

۱- به‌ر فراوانی به‌رینایی خاك و جوگرافیای كوردستان و په‌راکه‌نده‌ بوونی خه‌ڵكی خۆجێی ( بوومی ) كوردستان
۲ به‌رفراوانی پانتای زمانی كوردی و كۆن و ده‌وڵه‌مه‌ند بوونی زمانه‌كه‌
۳- كۆچ كردن له‌ ناوچه‌كانی كوردستانی كۆن، واته‌، رۆژهه‌ڵاتی ناڤین و بانی ئێران
۴ كوێستانی بوونی زۆربه‌ی نیشته‌جێیه‌كانی نه‌ته‌وه‌ی كورد و لێكدابڕانیان به‌ هۆی سنووری سروشتی وه‌كوو، كێو و روبار و… وه‌ هه‌روه‌ها نه‌بوونی په‌یوه‌ندیه‌كی پپویست
۵- كه‌م كاری له‌ نووسینی په‌ڕتووك و پێداویستیه‌كانی، وه‌ك مێژوو، ده‌ستكه‌وت و پێشڕه‌وته‌كانیان، فه‌لسه‌فه‌ و حیكمه‌ت و بیر و بۆچوونه‌كانیان
۶- سنووری ناسروشتی وه‌ك دژایه‌تی دوژمنان و نه‌یاران، قه‌ڵاچۆكردن و راگوێزان، ئاسیمیلاسیۆن و خاپوور كردن
۷- سه‌رهه‌ڵدانی زاراوه‌كان له‌ لای هۆز و گه‌له‌كاندا، ته‌نیا ئاكامی جیا بوونه‌وه‌یان له‌ یه‌كدی نه‌بووه‌، به‌ڵكوو ئه‌و زاراوه‌ و زمانانه‌ش له‌ رێگه‌ی تێكه‌ڵبوونیان له‌گه‌ڵ زمانه‌كانی دیكه‌دا وه‌ك زمانی قه‌وقازی، سامی و هی دیكه‌ش هاتوونه‌ ئاراوه‌
۸- گۆڕانكاری ئه‌نترۆپۆلۆژی كه‌ له‌ناو زماندا رووی داوه‌
۹ - نه‌بوونی قه‌واره‌ و قاپۆڕێكی ستانداردی زمانی كوردی
۱۰- له‌ ئارادا نه‌بوونی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات و سه‌روه‌ریه‌كی سه‌ربه‌خۆی كوردی بۆ پشتیوانی كردن و گه‌شه‌ پێدانی زمانی كوردی
۱۱- کاریگه‌ری خه‌تی بزماری (ئه‌لفوبپی نووسین) و ئاهه‌نگ و پیته‌كانی نامۆ و بیانی، هه‌روه‌ها جۆری ده‌ربڕینیان له‌مه‌ڕ زمانی كوردی
۱۲- چه‌ند هیجایی بوونی زمانی كوردی و ئاڵوگۆڕی پێویست له‌سه‌ر ماكی ریشه‌ی ووشه‌كان

به‌ ده‌گمه‌ن ده‌بینین و ده‌بیستین که‌ هۆیه‌کانی جۆراوجۆری زارێکی کوردی به‌ خاڵێکی نێگه‌تیڤ لێکده‌ده‌نه‌وه‌ و له‌و روانگه‌وه‌ ده‌ڕوانه‌ سه‌ر زمانی کوردی، به‌ڵام ده‌بێ سه‌رنج بده‌ینه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ که‌، ئه‌گه‌ر چی زمانی كوردی به‌ چه‌ندین زاراوه‌ و دیالێكتی جیاواز دابه‌ش بوون، به‌ڵام هه‌موو زاراوه‌كانی زمانی كوردی له‌سه‌ر به‌ردی بناغه‌ی زمانی كوردی كۆن ‹‹مادی›› دامه‌زراون و له‌ یه‌ك ریشه‌وه‌ سه‌ر چاوه‌یان گرتووه‌، دیاره‌ ماكی ووشه‌گه‌لی نێو زاراوه‌كان به‌ بێ زه‌حمه‌ت ئه‌وه‌ بۆ ئێمه‌ ده‌سه‌لمێنێت، هه‌روه‌ک زانای ناوبه‌ده‌ر مینۆڕسکی ده‌ڵێت: زمانی کوردی له‌ چاخه‌کانی کۆن واته‌ به‌ر له‌ لێکدابڕانی کورده‌کان له‌ یه‌کتر به‌رهه‌م هاتووه‌.(حیدر بهتویی، کرد و پراکندگی او در گستره‌ی ایران زمین: ۲۳). له‌ روویه‌کی دیکه‌وه‌ زاراوه‌گه‌لی زمانی کوردی نیشانده‌ری ده‌وڵه‌مه‌ند بوونی ئه‌و زمانه‌ لێک ده‌درێته‌وه‌ و پێداویستیه‌ جۆراوجۆره‌کان له‌ هه‌موو بوار و به‌ستێنێک (جگه‌ له‌ شتوومه‌کی تازه‌داهاتوو) دابین و ده‌سته‌به‌ر ده‌کات. ئوجالان واته‌نی، پارازتنی نێوان زاراوه‌کانی زمانی کوردی با ئه‌وه‌یکه‌ ماوه‌یه‌کی زۆری به‌ سه‌ردا تێپه‌ڕیوه‌، سه‌رکه‌وتنێکی گرنگ بۆ کوردان و زمانی کوردی ده‌نرخێندرێت. (از تمدن کاهنی سومر به‌ سوی تمدن دمکراتیک - عه‌بدوڵڵا ئۆجالان،۱۳۸۰: ۷۰۶)

ره‌سه‌نایه‌تی و بنه‌مای زمانی کوردی
به‌ پێی زانیاری مێژووزان و ئاسه‌وارناسه‌کان پێشه‌نگ و پێشڕه‌وترین گه‌ل له‌ناو ئاریه‌کاندا هۆزی لولویی و گوتی بووه‌، ئه‌و هۆزانه‌ به‌ تایبه‌تی گوتیه‌کان به‌ داهێنه‌ری کشت و کاڵ له‌ مێژوودا ناویان ده‌رکردووه‌ و لۆلۆییه‌کانیش له‌و سه‌رده‌مه‌دا زۆر پێشکه‌وتوو بوون(ئۆلمستێد- گریشمه‌ن)؛

مێهرداد ئیزه‌دی پرۆفیسۆری پێشووی مێژووی رۆژهه‌ڵاتی نزیک له‌ زانستگای هاروارد له‌ (The Kurds:A Concise Handbook) دا ده‌ڵێت که کورده‌کان یه‌که‌م که‌س بوون بۆ به‌کارهێنانی ئاژه‌ل له کشتوکاڵدا، ئاسنکاری (فلزکاری) و دروستکردنی کۆمۆن (اجتماع) و ئاور بۆ گۆزه‌گه‌ری.

دیاکۆنۆف ده‌نووسێت:«له‌ کۆتایی چاخی بابلیه‌کاندا، گشت ده‌شت و مۆڵگه‌ی ئێران به‌ گوتیۆم ناسراوه‌ و ناوی گه‌لی گوتیۆمی (کورده‌کانی) له‌ سه‌ر بووه‌، هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ش زۆر ئاساییه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یکه‌ ئاریه‌کان له‌ هه‌ر شوێنێک بان نێوی خۆیان له‌ سه‌ر دا ده‌نا.» ( میخائیل میخائیلویچ دیاکونوف، ترجمه روحی ارباب، تاریخ ایران باستان).

دوکتۆر سپایزار به‌ کۆکردنه‌وه‌ و بڵاو کردنی کتێبی (هۆزه‌کانی میزوپۆتامیا) که‌ له‌ ساڵی (۱۹۳۰) دا له‌ بۆستون بڵاو کراوه‌ته‌وه‌، به‌ ده‌لیل و به‌ڵگه‌ی زانستی و متمانه‌دار، په‌یوه‌ندی کورده‌کانی ئێستای له‌گه‌ڵ گه‌لی ‹‹ گوتی ›› کۆن تاپۆ کرد (پرۆفیسۆر مه‌حه‌ممه‌د ئه‌مین زه‌کی به‌گ- ترجمه‌، حبیب الله‌ تابان، کورد و کوردستان:۶۲).

له‌ که‌تیبه‌ و تاشه‌به‌رده‌ نووسراوه‌کانی ئاشوریشدا (۳۰۰۰ پ.ز) ئاماژه‌ به‌ رسته‌ی "مات کورداکی" وه‌ک کۆنترین ووشه‌ی کورد (به‌واتای خاکی خۆجێی کورده‌کان) کراوه‌ (دوکتۆر جه‌ماڵ نه‌به‌ز) (فرهنگ کردستان، گیو مکریانی، کردستان مکریانی :مقدمه‌). هه‌ڵبه‌ت ئه‌و به‌ڵگانه‌ له‌ لایه‌ن گزنفۆنیش له‌ ناو په‌ڕتووکه‌که‌یدا (ئانابازیس) و گه‌ڕانه‌وه‌ی ده‌هه‌زار که‌سی (۴۰۱.پ.ز)، دانی پێداهێنراوه‌. له‌ ‌پاڵ ئه‌وانه‌شدا واژه‌ی "کورتی" (گوتی-کورد) له‌لایه‌ن، ئه‌سترابۆن، مینۆڕسکی، گزنفۆن، مار و... ئاماژه‌ی پێدراوه‌ و گه‌لێک شیکاریان له‌ باره‌یدا هێناوه‌ته‌ گۆڕێ (تاریخ ریشه‌هانی نژادی کرد،احسان نوری پاشا:۱۴۱-۱۶۰).

«ئه‌و دیتانه‌، که‌ بۆ یه‌که‌م جار له‌ ناوچه‌ی روژهه‌ڵاتی ناڤین گه‌لی هوریه‌کان به‌ ره‌سه‌نایه‌تی ئاریایی، نیشته‌جێیان ده‌ست پێکرد له‌ رووی که‌ره‌سته‌ وده‌یتای مێژوویی، ئاسه‌وارناسی و ئیتنیک ناسی، َشیاوی ده‌رک و«قابیلی فه‌هم»ه‌، وێکچوونی نێوان ستره‌کتۆر و بنیانی زمانی کوردگه‌له‌کانی ئه‌مڕۆیی له‌ گه‌ڵ زمانی هوریه‌کان، ئه‌و راستیه‌ ده‌درکێنێ. بۆ نموونه‌  ووشه‌ی کۆنی کور به‌ مانای کێو دێت که‌واژه‌ی( کور) ووشه‌یه‌کی گوتییه‌.» (از تمدن کاهنی سومر به‌ سوی تمدن دمکراتیک ،عه‌بدوڵڵا ئۆجالان،جلد ۲،۱۳۸۰).

بێهزاد خۆشحاڵی نووسه‌ری کتێبی (زبانشناسی کرد و تاریخ کردستان:۴۳) له‌و باره‌وه‌ رای وایه‌ که‌ ووشه‌ی "کور" به‌ واتای "کێو"ه‌. ووشه‌ی کور و کورتی له‌ ناو که‌تیبه‌کانی ئاشور(۶۰۰ پ. زینگلات پی لیسر) ئاماژه‌ی پێدراوه‌‌ و له‌باره‌ی ئه‌و هۆزه،‌ شامانه‌ سه‌ری یه‌که‌م دواوه.(غلام رضا انصاف پور، تاریخ سیاسی و جغرافیایی مردم کرد، (از شرقی ترین تا غربی ترین)، ،انتشارات مغان،۱۳۷۹).

گوتیه‌کان که‌ به‌ یه‌کێک له‌ هۆزه‌کانی ئاریایی زاگرۆس ده‌ناسرێن، به‌ بۆچوونی تاقمێکی به‌رچاو له‌ مێژووزان و ئاسه‌وار ناسه‌کان ره‌چه‌ڵه‌کی کوردانی ئه‌وڕۆیی پێکدێنن. به‌ وته‌ی نووسه‌ری کتێبی (تاریخ قدیم شرق نزدیک، مستر هول:۸۸-۱۹۰) و تاقمێک له‌ رۆژهه‌ڵاتناسه‌کان، ریشه‌ و ره‌چه‌ڵه‌کی هه‌وه‌ڵیه‌ی گه‌لی کورد، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر گوتیه‌کان.

لکاو به‌وانه‌ش زانایانی وه‌ک (هارتمان)، (نۆڵدکه‌) و (وایسباخ) گه‌یشتوونه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی که‌ هۆزی "کورتی" که‌ له‌ مێژووی یۆنانی کۆندا ناویان تۆمار کراوه‌ هه‌ر ئه‌و کوردانه‌ی ئه‌مڕۆیین (مقدمه‌ ای بر کتاب تحفه‌ ناصری در تاریخ و جغرافیای کوردستان،دکتر حشمت الله‌ طبیبی،ل۵-۷).

وشه‌ی گوتی به‌ زاراوه‌ی فارسی هه‌مان گۆتۆ و کۆردۆیه‌، که‌ ئه‌ویش هه‌میسان به‌ مانای پاڵه‌وان و ئازا لێکده‌درێته‌وه‌ که‌ مامۆستا مه‌ردووخ گوته‌نی نازناوی مێژووی نه‌ته‌وه‌ی کورد به‌حیسێب دێت (تاریخ کورد و کوردستان، محه‌ممه‌د مه‌ردۆخی کوردستانی).

له‌و باره‌وه‌ (احسان نوری پاشا) ده‌نووسێت: تاقمێک له‌ کۆنینه‌ ناسه‌کان له‌و بڕوایه‌دان که‌ "جودی" له‌ وشه‌ی هۆزی"گوتیGUTI) و ژوتی وه‌رگیراوه‌ و له‌ سه‌ده‌کانی دوایی، واته‌ به‌ر له‌ (۵۰۰)ی پێش زایین نێوی گوتی به‌ کاردا، کورتی و کوسیی گۆڕدراوه‌ (تاریخ سیاسی و جغرافیایی مردم کرد،(از شرقی ترین تا غربی ترین)،غلام رضا انصاف پور،انتشارات مغان،۱۳۷۹-ڵ۳۳).

ئــه‌گـه‌ر له‌ ژیـانـت دا ئامانجت نیه‌ ،، بـا یه‌كه‌م ئامـنجت په‌یداكردنی ئامانجێك بێ !

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)


(تکایه‌ بڕۆ ژووره‌وه‌ یان  ببه‌ ئه‌ندام بۆ ئه‌وه‌ی بتوانی به‌سته‌ره‌که‌ ببینی)

په‌یام [ 1 ]

په‌ڕه‌ 1

ده‌بێت چوونه‌ژووره‌وه‌ یان به‌ ئه‌ندامبوون بۆ ئه‌وه‌ی بتوانیت وه‌ڵام بنووسیت

بابەتى نوێ هەیە. بابه‌تی نوێ نییه. بابه‌تی داخراو. بابه‌تی هەڵواسراو. بابه‌تی هەڵواسراو و داخراو. بابه‌تی گواستراوە.

پله ی ئه ندامان


Currently used extensions: online_plus, thanks, favorite_topic, show_links_blank. Copyright © 2008 PunBB

ڕووکارى Kurdish_Green لەلایەن KarDo

دواین 10 بابەت
بنەماکانى زانستى بەرێوەبردن| داڕشتنی فۆرم و کارپێکردنی بە PHP| دراما دۆبلاژەکان لێرە سەیر بکەن| هەر درامایەکی کۆریت دەوێ داوا بکە .| ده ستکار| کۆمەڵێک خواردن لە کاتی دڵەکزێدا نابێت بچیت بەلایدا| ئەگەر بزانی مێوژی ڕەش چەند بەسوودە به‌رده‌وام ده‌یخۆیت.| هه ر رابؤرتيكت ده وئ داوا بكه| 500 ستایلی فۆتۆشۆپ| فێرکاری دروسکردنی سایت لەبلۆگەر|